Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

 

Warstwy społeczne

Warstwy społeczne, określone kategorie ludzi dające się wyodrębnić ze względu na różnice w położeniu społecznym poszczególnych jednostek lub całych rodzin. Przez położenie społeczne należy rozumieć zakres i intensywność partycypacji w podziale dóbr i wartości powszechnie pożądanych: ekonomicznych, politycznych, kulturowych lub będących produktem świadomości społecznej. Wysokość dochodów, rozmiar władzy, jakość rozrywki, wielkość prestiżu są przykładami odpowiednich kryteriów, charakterystycznych dla wielu współczesnych społeczeństw przemysłowych. Nierówny podział dóbr i wartości stanowi istotę uwarstwienia jako szczególnej formy zróżnicowania społecznego. Jest to zróżnicowanie wertykalne, a więc sytuujące ludzi w porządku hierarchicznym, wg pozycji wyższych i niższych. Uwarstwienie jest tym wyraźniejsze, im różnice między warstwami są ostrzej zarysowane. Niektórzy naukowcy skłonni są używać pojęcia „uwarstwienie” nawet do pojedynczych kryteriów zróżnicowania. W tym sensie mówi się np. o „warstwach dochodowych” czy o „warstwach prestiżowych”. Są to warstwy w najprostszym rozumieniu tego słowa. Pojęcie bardziej złożone odnosi się do kilku kryteriów łącznie i Jest charakterystyczne zwłaszcza dla teorii marksistowskiej, która stara się w możliwie pełny sposób przedstawić związki przyczynowe między różnymi aspektami położenia społecznego. Wynika to z przekonania, że dopiero całość opisu położenia społecznego może tłumaczyć postawy społeczno-polityczne i zachowania w organizacjach wyrażających interesy danych w.s. W tym też rozumieniu uwarstwienie danego społeczeństwa jest bezpośrednio związane z jego byłą i aktualną strukturą klasową, tworząc łącznie strukturę klasowo-warstwową. W formacjach o charakterze antagonistycznym, w.s. mogą obejmować różne odłamy podstawowych klas społecznych, jak również części lub nawet całe klasy pośrednie. W okresie budowy socjalizmu odnoszą się one do wewnętrznego zróżnicowania klasy robotniczej, inteligencji i drobnotowarowych wytwórców. Czynnikiem, który wówczas w dużej mierze wyznacza podziały warstwowe jest społeczny podział pracy, a zwłaszcza podział na grupy społeczno-zawodowe.

Walut wymienialność

Walut wymienialność, w przeszłości nieograniczona żadnymi zakazami wymienialność waluty krajowej na złoto; obecnie pojęcie to uległo zawężeniu i oznacza pełną lub ograniczoną wymienialność pieniądza krajowego na zagraniczne waluty. Ograniczenia zakresu wymienialności pieniądza krajowego na walutę zagraniczną mogą dotyczyć: 1. podmiotów, którym przysługuje prawo wymiany — rezydenci krajowi i zagraniczni; 2. źródeł powstawania i wykorzystania należności opiewających na waluty zagraniczne — wpływy i płatności z tytułu transakcji bieżących i kapitałowych; 3. rodzajów walut zagranicznych. Może istnieć całkowity lub częściowy zakaz wymiany pieniądza krajowego na daną walutę zagraniczną. Aktualnie nadal przeważająca część krajów, członków Międzynarodowego Funduszu Walutowego, nie wypełnia zalecenia tej organizacji o wprowadzeniu w.w. krajowych. Ten brak postępu w dziedzinie w.w. wynika stąd, że w krajach tych nie zaistniały jeszcze niezbędne warunki do wprowadzenia nawet ograniczonej wymienialności ich walut. Do warunków tych zaliczyć należy wewnętrzną stabilizację gospodarczą, która wyraża się w stabilności cen wewnętrznych i ich właściwej relacji do cen na rynku światowym, długookresową równowagę bilansu płatniczego, realny kurs walutowy i znaczne rezerwy walutowe pozwalające na finansowanie przejściowych zakłóceń bilansu płatniczego. Wprowadzenie w.w. krajowej daje szereg korzyści gospodarce narodowej, jak rozszerzenie wymiany, wybór najwłaściwszych kontrahentów, właściwą alokację zasobów krajowych. Jednocześnie jednak stawia wysokie wymagania gospodarce narodowej w sprostaniu warunkom konkurencji panującym na rynku światowym.

Walutowych kursów teorie

Walutowych kursów teorie, zajmują się w głównej mierze ustalaniem zależności decydujących o relacjach kursów walut poszczególnych krajów, wyjaśnianiem przyczyn i mechanizmu wahań kursów, określaniem funkcji kursu walut w kształtowaniu wewnętrznych i zewnętrznych stosunków gospodarczych danego kraju. Zagadnienia te znajdują różne naświetlenie, wynikające z przyjętych poglądów, przede wszystkim w zakresie teorii pieniądza, przy czym istnieją tu duże rozbieżności stanowisk. Początków t.k.w. doszukiwać można by się już w średniowieczu, jednak dopiero w pracach merkantylistów pojawiają się właściwe rozważania nad istotą kursów. Stwierdzają oni bowiem, że kurs pieniądza w przekazach za granicę zależy od podaży i popytu na ten pieniądz, wyznaczanych przez kształtowanie się bilansu, który obecnie nazywamy płatniczym (bilans płatniczy). Zwracają także uwagę, że kursy weksli w systemie waluty złotej odchylają się od wartości parytetowej pieniądza, który reprezentują, w granicach określonych kosztami przesyłki monet kruszcowych za granicę. To zagadnienie zostało szerzej opracowane przez klasyków ekonomii. Szczególne znaczenie miały tu prace D. Ricarda, który stara się udowodnić, że ilość pieniądza w obiegu w kraju decyduje o kształtowaniu się kursów weksli i wywozie kruszcu. Powiększenie obiegu pieniężnego ponad potrzeby prowadzące do wzrostu cen wewnętrznych przyczynia się do powstania trudności eksportu towarów i wzrostu importu, co wpływa na wzrost kursów weksli do poziomu, przy którym opłacalne staje się poniesienie kosztów wywozu pieniędzy kruszcowych lub kruszcu jako towaru, którego cena dla zagranicy nie uległa podwyższeniu. W tym bowiem przypadku porównuje się zawartość kruszcu w jednostce pieniężnej, która mimo zmian cen i spadku wartości pieniądza na rynku wewnętrznym nie uległa zmianie. Spadek zaś obiegu na skutek wywozu kruszców wywołuje powrót do poprzedniego poziomu cen i w rezultacie poprawę kształtowania się kursów. Przy wprowadzeniu zakazu wywozu kruszcu lub zawieszeniu wymienialności banknotów na kruszec nie ma naturalnych regulatorów rozmiarów obiegu, a tym samym uchylone są granice wzrostu kursów weksli. Mimo definitywnego ustalenia mechanizmu wahań kursów w systemie waluty złotej w granicach punktów złota (złote punkty), zainteresowanie teoretycznym ujęciem tych zagadnień nie wygasło. Świadczy o tym m. in. praca G. J. Goschena opublikowana już pod nazwą teorii kursów weksli zagranicznych. Wg niego wahania kursów zależą przede wszystkim od stanu wzajemnych zobowiązań, które mają być w danym okresie rozliczone. Jeśli zobowiązania te nie równoważą się, dochodzi do wzrostu kursu weksli i konieczności dokonywania zapłat pieniądzem kruszcowym lub kruszcem. Kursy weksli charakteryzują stan ogółu powstałych należności i zobowiązań, w tym również z tytułu udzielanych i uzyskiwanych pożyczek finansowych. G. J. Goschen rozważa też kształtowanie się kursów przy zdeprecjonowanej walucie i odejściu od wymienialności na złoto. Właściwy rozwój teorii kursów nastąpił w zasadzie w związku z szerszym zajęciem się problematyką mechanizmu pieniądza działającego w oderwaniu od złota. Wykształciły się tu trzy główne teorie: teoria parytetu siły nabywczej, teoria kursu równowagi i teoria psychologiczna. Twórcą teorii parytetu siły nabywczej był G. Cassel. Stwierdził on na przykładzie weksli będących podstawowym instrumentem zapłat w handlu międzynarodowym, że wzajemny stosunek poszczególnych walut ustala się na zasadzie porównania ich siły nabywczej, jaką reprezentują na rynku wewnętrznym. To porównanie siły nabywczej następuje przez porównanie poziomu cen w jednym kraju do poziomu cen w innym kraju. G. Cassel zwraca jednak uwagę, że ustalenie kursu na podstawie parytetu siły nabywczej w systemie walut nie związanych ze złotem przez dokładne obliczenie stosunku poziomów cen nie jest praktycznie możliwe. Może ono nastąpić tylko w bezpośredniej, nie skrępowanej wymianie towarowej. Zmiany tego — jak nazywa — położenia normalnego kursów dokonują się automatycznie, pod wpływem zmian poziomu cen wywołanego inflacją. W tym przypadku kurs zmienia się w tej samej proporcji, w jakiej nastąpił wzrost poziomu cen. Przyjęcie założeń teorii parytetu siły nabywczej oznacza możliwość utrzymania systemu walutowego oderwanego od złota i pozwalającego dzięki reakcji kursów na zmianę cen za granicą, chronić własny rynek przed destrukcyjnym wpływem tych zmian. Teorią kursów równowagi zajmował się m. in. R. Nurkse. Uważał on, że kursem równowagi jest kurs, który w pewnym, dłuższym okresie utrzymuje bilans płatniczy w równowadze bez jakiejkolwiek interwencji mającej na celu oddziaływanie na kształtowanie się kursu walut. O takiej swego rodzaju interwencji świadczą ujęte w bilansie płatniczym zmiany stanu rezerw złota i dewiz, a także ruch niektórych kapitałów krótkoterminowych. Chodzi więc o to, aby zachowana była równowaga bilansu w okresach dłuższych, 5-, 10-letnich, gdyż tylko wtedy wyeliminowane zostaną bieżące, sezonowe czy koniunkturalne fluktuacje wpływów i wypłat. Równowagi tej nie naruszają dopływy kapitałów inwestycyjnych, a więc nie oddziałują one również na kursy. Założenie zachowania równowagi bilansu płatniczego oznacza równocześnie utrzymanie w równowadze całego rozwoju gospodarstwa narodowego. Przedstawicielem teorii psychologicznej kursu walutowego jest A. Aftalion. Wychodząc z założenia subiektywnej teorii wartości, uważa, iż kurs waluty jest wynikiem indywidualnych ocen użyteczności waluty obcej przez nabywców i sprzedawców. Te zależności można przedstawić w formie spadającej krzywej popytu i rosnącej krzywej podaży walut obcych, przy. czym wysokość kursu zależy od punktu przecięcia się tych krzywych. Ponieważ oceny indywidualne ulegają stałym zmianom, zatem i kursy walut muszą się wahać. Problemami teoretycznymi kursów walut w gospodarce socjalistycznej zaczęto zajmować się stosunkowo niedawno i — jak dotychczas — nie opracowano jednolitej koncepcji działania kursów. Poddano jednak krytyce poglądy negujące istnienie w gospodarce socjalistycznej zależności między kursem walut, poziomem cen wewnętrznych i światowych a stanem bilansu płatniczego. Równocześnie stwierdzono, że kurs jako cena waluty powinien odzwierciedlać realne stosunki rynku wewnętrznego, aby mógł być instrumentem oceny podejmowanych transakcji z zagranicą zarówno z punktu widzenia makro-, jak i mikroekonomicznego, służąc realizacji międzynarodowego podziału pracy, opartego na rachunku ekonomicznym. Tym samym kurs nabiera charakteru decyzyjnego. Dużo uwagi poświęca się także metodzie ustalenia kursów walutowych. Niektórzy autorzy, opierając się na teorii kursu równowagi, uważają, że kurs ukształtowany zgodnie z podażą i popytem zapewni utrzymanie równowagi bilansu płatniczego niejako automatycznie.

Waluta reforma

Waluta reforma, przeprowadzane przez państwo znaczniejsze zmiany w funkcjonowaniu pieniądza, powiązane zwykle z wprowadzeniem jednostki pieniężnej o nowej wartości i zastąpieniem dotychczasowych środków obiegowych nowymi. R.w. mogą polegać na: 1. wprowadzeniu innego typu waluty; 2. przywróceniu (przy ew. modyfikacji) waluty panującej poprzednio, której funkcjonowanie trzeba było na jakiś czas zawiesić; 3. likwidacji rozprzężenia w stosunkach pieniężnych powstałego wskutek daleko posuniętej inflacji i stworzeniu przesłanek normalnego wypełniania przez pieniądz wszystkich jego funkcji; 4. zastąpieniu obcego systemu pieniężnego przez własny wraz z uzyskaniem czy. odzyskaniem przez naród niepodległości; 5. pozbyciu się części masy pieniądza w obiegu i zlikwidowaniu poważniejszej luki inflacyjnej; 6. ustanowieniu nowej skali pieniężnej, w której wyraża się wszystkie wartości. Bliższe cechy charakterystyczne dla poszczególnych r.w. wyznacza położenie waluty w danym okresie, swoiste warunki historyczne oraz założenia ustroju społeczno-ekonomicznego, określające rozkład strat ponoszonych przez poszczególne warstwy i klasy społeczne przy zastępowaniu starych pieniędzy nowymi. Strat tych nie pociągają za sobą tylko reformy sprowadzające się do przemianowania 10, 100 czy 1000 starych jednostek na 1 nową przy całkowitej wymianie pieniędzy znajdujących się w obiegu i przeliczeniu wg tej samej relacji cen, płac i wszelkich należności.

Wall street

Wall street, ulica w Nowym Jorku, przy której mieści się giełda, stąd w przenośni: giełda nowojorska, rynek kapitałowo-pieniężny, ośrodki dyspozycji amerykańskiego kapitału finansowego.

Upadłość

Upadłość, sytuacja prawna niewypłacalnej osoby prowadzącej przedsiębiorstwo, powstająca z mocy postanowienia sądu i polegająca na pozbawieniu osoby prowadzącej przedsiębiorstwo prawa zarządzania majątkiem w celu przeprowadzenia postępowania zmierzającego do równomiernego zaspokojenia wierzycieli; termin „u.” używany jest także w znaczeniu instytucji prawnej, tj. zespołu norm regulujących u. Podstawą ogłoszenia u. jest niewypłacalność, tj. zaprzestanie płacenia długów przez osobę prowadzącą przedsiębiorstwo. W przypadku gdy przedsiębiorstwo prowadzi osoba prawna, u. może być ogłoszona także wtedy, kiedy majątek tej osoby nie wystarcza na zaspokojenie jej długów. Sąd ogłasza u. na wniosek któregokolwiek z wierzycieli lub samego dłużnika. Ogłaszając u. sąd powołuje syndyka masy u., tj. osobę zaufania sądu. Pod kontrolą sądu zarządza on majątkiem upadłego i przeprowadza likwidację przedsiębiorstwa. Syndyk ustala listę wierzytelności podlegających zaspokojeniu z masy u. Jeże i na miast masa u. nie wystarcza na_ zaspokojenie wszystkich wierzytelności syndyk zaspokaja wierzycieli proporcjonalnie do wysokości ich wierzytelności, z tym ze w myśl ustawy niektóre z nich są uprzywilejowane przez przyznanie im pierwszeństwa w zaspokojeniu przed innymi wierzytelnościami. Instytucja u. znajduje dość szerokie zastosowanie w krajach o ustroju opartym na własności prywatnej. W stan u. przechodzą często przedsiębiorstwa w czasie kryzysów ekonomicznych. W prawie polskim zostały utrzymane w mocy przepisy o u. z okresu międzywojennego. U. w naszej praktyce gospodarczej występuje w wyjątkowych przypadkach, ponieważ dekret o przedsiębiorstwach państwowych nie przewiduje postępowania upadłościowego w stosunku do tych przedsiębiorstw. Wprawdzie przepisy ustawy o spółdzielniach i ich związkach przewidują możliwość ogłaszania u. spółdzielni, gdy wg bilansu suma funduszu udziałowego, funduszu zasobowego i innych funduszów własnych, z wyjątkiem rezerwy na amortyzację, nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich zobowiązań, jednak w praktyce spółdzielnia o zachwianej pozycji majątkowej z reguły bywa łączona z inną spółdzielnią lub podlega postępowaniu likwidacyjnemu. Na oznaczenie poważnego zachwiania pozycji majątkowej przedsiębiorstwa (zwłaszcza jego niewypłacalności), w przypadku gdy zostało ono wywołane podstępnym lub lekkomyślnym działaniem osób prowadzących przedsiębiorstwo, używany jest termin „bankructwo”. W myśl obowiązujących w okresie międzywojennym przepisów karnych bankructwo stanowiło czyn zagrożony karą sądową. W obecnie obowiązującym kodeksie karnym nie ma odrębnego przestępstwa zwanego bankructwem. Niemniej wywołanie bankructwa podstępnym działaniem stanowi czyn karalny, gdyż wówczas nosi ono znamiona przestępstwa zwanego oszustwem.

Umowy w obrocie uspołecznionym

Umowy w obrocie uspołecznionym, umowy mające na celu prawidłowe funkcjonowanie obrotu uspołecznionego. Gospodarka socjalistyczna jest gospodarką towarowo-pieniężną. Wymiana w obrębie uspołecznionego sektora gospodarki (obrót uspołeczniony) jest obrotem towarowym. Uczestnicy tego obrotu, tj. przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielnie i inne jednostki gospodarki uspołecznionej, kształtują więzi wymienne w formie umów. Najczęściej spotykanymi typami u. w o.u. są umowy sprzedaży, dostawy, o współpracę i kooperację gospodarczą, inwestycyjne, o prace projektowe, wdrożeniowe, o prace naukowo-badawcze, o przewóz, spedycji i kredytowe. Umowa jest instytucją prawa cywilnego. Przez umowę rozumie się zgodne oświadczenie woli dwóch (lub więcej) stron, zmierzające do wywołania skutków cywilnoprawnych. Skutkiem prawnym umowy jest powstanie (a także zmiana i ustanie) stosunku prawnego. Dzięki umowom więzi wymienne uzyskują formę stosunków prawnych przede wszystkim w postaci cywilnoprawnych zobowiązań do wykonania wzajemnych świadczeń stron zawierających umowę (np. zobowiązanie do przeniesienia własności towaru, zobowiązanie wykonania usługi, zobowiązanie do zapłaty określonej kwoty pieniężnej). Jednostki gospodarki uspołecznionej są wykonawcami narodowych planów gospodarczych i pośrednim celem zawieranych przez nie umów jest wykonanie zadań planowych. Niewykonanie umów lub nienależyte ich wykonywanie godzi w prawidłowe zaopatrzenie przedsiębiorstw, rodzi tendencje do tworzenia zbędnych zapasów, prowadzi do nierytmiczności produkcji i w konsekwencji do zakłóceń w wykonywaniu narodowych planów gospodarczych. Funkcją u. w o.u. jest przede wszystkim umacnianie więzi wymiennych między uczestnikami tego obrotu. Jeżeli jedna ze stron nie wykonuje zobowiązania wynikającego z zawartej umowy, druga może dochodzić wykonania tego zobowiązania za pomocą postępowania arbitrażowego. W przypadku gdy realne wykonanie zobowiązania z winy jednej ze stron stało się niemożliwe, druga dochodzi wynagrodzenia szkody powstałej wskutek niewykonania zobowiązania lub kar umownych, jeżeli obowiązek zapłaty wynika z przepisów prawa lub umowy. Sankcje więc za niewykonanie umowy są sankcjami majątkowymi. Skuteczne są one Jednak tylko wówczas, gdy uczestnik obrotu jest na nie wrażliwy. Wrażliwość ta zależy od sposobu oceny działalności przedsiębiorstwa. Jeżeli przedsiębiorstwo jest oceniane na podstawie wykonania przez nie rzeczowych wskaźników planu, np. na podstawie wskaźnika produkcji globalnej lub towarowej, to sankcje majątkowe nie skutkują i umowy nie są w stanie należycie spełniać funkcji umacniania więzi gospodarczych między uczestnikami obrotu. Niezbędną zatem przesłanką spełniania przez nie zadań jest taki sposób oceny przedsiębiorstw, w którym szczególną wagę przywiązuje się do miernika syntetycznego w postaci zysku (suma zysku, stopa zysku). Tylko konsekwentna realizacja zasady rozrachunku gospodarczego i będąca jego elementem ocena działalności przedsiębiorstwa na podstawie zysku może tworzyć w przedsiębiorstwach dostatecznie silne obawy przed sankcjami i zapewnić poważne traktowanie przez nie swoich zobowiązań wynikających z umów. Funkcją u. w o.u. jest również konkretyzowanie więzi wymiennych między uczestnikami tego obrotu. Konkretyzacja ta ma istotne znaczenie zarówno dla producenta towaru, jak i dla nabywcy. Usprawnia ona więź wymienną, zapobiega wytwarzaniu produktu nie odpowiadającego potrzebom odbiorcy, a więc marnotrawstwu pracy żywej i uprzedmiotowionej. Jednocześnie zapewnia odbiorcy otrzymanie towaru zaspokajającego jego wymagania i zapobiega zakłóceniom w jego działalności gospodarczej. Konkretyzowanie więzi wymiennej w umowie następuje przez określenie obowiązków stron w postanowieniach umowy, np. umowy sprzedaży większych partii towaru, nie ograniczają się do określenia ilości towaru i ew. ceny (w przypadku gdy cena nie jest ustalona przez przepisy), lecz zawierają oznaczenie miejsca dostawy, terminów dostawy, jakości towaru, środków transportu towaru, opakowania i sposobów zapłaty. Przepisy prawa w wielu wypadkach determinują określone elementy więzi umownej. Do takich przepisów należą np. przepisy o cenach obowiązujących, jakości i normach technicznych, opakowaniach, sposobie zapłaty. Elementy więzi nie uregulowane za pomocą bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa kształtują strony w postanowieniach umowy. Do ważności umowy wystarcza, aby strony określiły w niej tylko jej postanowienia istotne. W odniesieniu do każdego typu umowy prawo określa, jakie postanowienia uważane są za istotne, np. w umowie sprzedaży za istotne uważane są postanowienia określające przedmiot sprzedaży i cenę (jeżeli nie jest ona urzędowo ustalona). W zasadzie za zawarte uważa się umowy z chwilą, kiedy strony porozumiały się co do postanowień istotnych. Brak innych postanowień nie wpływa na ważność umowy. Zamiast postanowień ubocznych stosunek prawny między stronami określają względnie obowiązujące przepisy prawa. W związku z umacnianiem rozrachunku gospodarczego przez dokonujące się obecnie w krajach socjalistycznych reformy ekonomiczne występuje tendencja do ograniczania zakresu przepisów bezwzględnie obowiązujących i pozostawienie uczestnikom obrotu towarowego większej swobody w kształtowaniu wzajemnych stosunków. Ważną również funkcją spełnianą przez u. w o.u. jest stymulowanie wykonywania planów gospodarczych i usprawnienia planowania gospodarczego. Jednostka gospodarki uspołecznionej przy zawieraniu umów z odbiorcami kieruje się własnymi zadaniami planowymi. Przyrzeka ona odbiorcom dostawę tych towarów lub usług, których produkcja przewidziana jest przez plan. W ten sposób po stronie producenta, oprócz administracyjnoprawnego obowiązku wykonania planowej produkcji, powstają cywilnoprawne zobowiązania wobec odbiorców do zrealizowania dostawy. Dzięki umowom powstaje swoista, automatycznie działająca kontrola wykonania planu przedsiębiorstwa przez odbiorców jego wyrobów. Wywierają oni presję na przedsiębiorstwo skłaniając je do terminowego, poprawnego wykonania planu, sprawdzają przy odbiorze towarów ilość i jakość produkcji. W tych warunkach nienależyte wykonanie planu pociąga za sobą nie tylko wynikającą ze stosunku pracy odpowiedzialność kierownictwa przedsiębiorstwa za niewykonanie administracyjnoprawnego obowiązku wykonania planu, lecz również majątkową odpowiedzialność samego przedsiębiorstwa wobec jego kontrahentów umownych. Umowy stanowią więc dodatkowy bodziec do wykonania zadań planowych. U. w o.u. przyczyniają się do usprawniania planowania. Umowy długoterminowe między producentami a odbiorcami są w wielu wypadkach traktowane jako wiążąca podstawa planowania długofalowego i operatywnego (produkcji, eksportu, dostaw na rynek wewnętrzny, inwestycji itd.), np. umowy między handlem a przemysłem stanowią podstawę do sporządzenia planów produkcji przedsiębiorstw wytwarzających na potrzeby rynku. W międzynarodowym podziale pracy w obrębie RWPG umowy między przedsiębiorstwami należącymi do państw członkowskich mają stanowić podstawę planu wzajemnych powiązań gospodarczych między tymi krajami. Nastąpi w ten sposób przejście do zaleceń ogólnych, ustalonych w porozumieniach międzynarodowych nie zawsze dostatecznie skonkretyzowanych, do ściśle sprecyzowanych zobowiązań cywilnoprawnych popartych — jak każda umowa cywilnoprawna — sankcjami majątkowymi w przypadku niedotrzymania zobowiązań. Do usprawnienia planowania przyczyniają się nie tylko umowy długoterminowe. Również umowy zawierane na krótsze okresy mogą stanowić dla planifikatora cenną informację o tendencjach zmian w potrzebach społecznych i wynikającej stąd konieczności korekty planu. Prawodawstwo nasze w wielu wypadkach przewiduje obowiązek zawierania umów. Obowiązek ten nie powstaje bezpośrednio z przepisów prawnych. Przepisy prawne wyposażają jednostki nadrzędne w uprawnienia, na mocy których jednostki te mogą na podstawie wydawanych przez siebie decyzji nakładać na przedsiębiorstwa obowiązek zawarcia umowy. Sferą, w której często występuje obowiązek zawierania umów, jest obrót centralnie rozdzielanymi artykułami zaopatrzenia materiałowego. Przedsiębiorstwom ubiegającym się o dany artykuł organ rozdzielający wydaje przydziały. Przydział jest aktem administracyjnym stwarzającym po stronie przedsiębiorstwa dostawczy obowiązek zawarcia umowy. W akcie tym oznaczony musi być przedmiot świadczenia i terminu, w ciągu którego umowa ma być zawarta. Obowiązek zawarcia umowy ciąży tylko na dostawcy, natomiast przedsiębiorstwo, które otrzymało przydział, nie ma obowiązku zawarcia umowy. Umowa o rozdzielany artykuł dochodzi do skutku w ten sposób, że przedsiębiorstwo, które otrzymało przydział składa zamówienie dostawcy, stanowiące pod względem prawnym ofertę. Jeżeli dostawca uchyla się od wykonania obowiązku zawarcia umowy, przedsiębiorstwo to może wystąpić do państwowego arbitrażu gospodarczego z wnioskiem o ustalenie treści umowy. Jest to tzw. spór przedumowny. Poza sferą obrotu artykułami rozdzielanymi, istnieje obowiązek zawierania umów również w odniesieniu do wielu innych umów. Należą do nich umowy i roboty budowlane, umowy o prace projektowe itd. Podstawowym źródłem prawa normującym umowy między jednostkami gospodarki uspołecznionej jest Kodeks cywilny. Przepisy tego kodeksu mają zastosowanie do wszelkich u. w o.u., a więc do umów sprzedaży i dostawy’ umów o roboty budowlane, o przewóz itd. Ponadto akty normatywne niższego rzędu zawierają wiele szczegółowych unormowań stosunków umownych w obrocie uspołecznionym (np. ogólne warunki umów sprzedaży i dostawy, ogólne warunki umów o wykonanie obiektów budownictwa). Pojęcie u. w o.u. obejmuje również umowy między przedsiębiorstwami uspołecznionymi w różnych krajach socjalistycznych. Między przedsiębiorstwami krajów członkowskich RWPG mogą być zawierane różnorodne umowy, np. umowy dostawy, umowy inwestycyjne, umowy współdziałania w dziedzinie technicznej i ekonomicznej. Znaczenie tych umów polega na tym, że konkretyzują one zawarte w porozumieniach międzypaństwowych postanowienia ustalające plan współpracy gospodarczej. Umowy między przedsiębiorstwami należącymi do różnych krajów RWPG, podobnie jak wszystkie u. w o.u., stwarzają po stronie zawierających je przedsiębiorstw zobowiązania cywilnoprawne.

Ubezpieczeniowa polisa

Ubezpieczeniowa polisa, dowód pisemny stwierdzający zawarcie umowy ubezpieczenia; zawiera m. in. określenie zakładu ubezpieczeń, ubezpieczającego (ubezpieczonego), przedmiotu, sumy i okresu ubezpieczenia oraz wysokości składki. Formy p.u. stosowane przez PZU: 1. jednostkowa — dla określonego obiektu lub osoby; 2. zbiorowa — dla grupy obiektów lub grupy osób; 3. generalna — dla szeregu ładunków w ubezpieczeniach transportowych, przy czym obliczenie składki następuje oddzielnie dla każdego transportu; 4. obrotowa — dla szeregu ładunków w ubezpieczeniach transportowych, przy czym obliczenie składki następuje na podstawie ogólnej wartości ładunków przewiezionych w ustalonym okresie (wielkości obrotów); 5. blokowa — dla ubezpieczeń zawieranych w sposób uproszczony (np. ruchomości domowych). W ubezpieczeniach obowiązkowych dokument stwierdzający istnienie stosunku ubezpieczeniowego nazywa się dowodem ubezpieczenia.

Ubezpieczenia gospodarcze w Polsce

Ubezpieczenia gospodarcze w Polsce, sięgają początkami XVII w., w którym istniały już tzw. ,,porządki ogniowe” i inne organizacje wzajemnej pomocy, zapewniające repartycję szkód pożarowych w budynkach i mieniu ruchomym. Oparte na składkach pobieranych z góry „kasy ogniowe” pojawiły się dopiero w połowie XVIII w. Prawne formy umownego ubezpieczenia majątkowego ukształtowały się najpierw w obrocie morskim. Wilkierz Gdański z 1761 (kodyfikacja polskiego prawa morskiego) zawierał już 20 przepisów o umowie morskiego ubezpieczenia. Założony w Kwidzyniu w 1785 societet ogniowy stanowił pierwszą na ziemiach polskich instytucję ubezpieczeń lądowych. W latach 1803—04 powstały dwa towarzystwa: Towarzystwo Ogniowe dla Miast i Towarzystwo Ogniowe dla Wsi, które ubezpieczały budynki od ognia na zasadach wyłączności i przymusu. Dwie dyrekcje (poznańska i warszawska) tych towarzystw ogniowych były zaczątkami dwóch ośrodków publicznoprawnych ubezpieczeń budynków; zjednoczono je dopiero w Polsce Ludowej w 1947. W II połowie XIX w. rozwijają się, oprócz ubezpieczeń publicznoprawnych, ubezpieczenia prywatnoprawne, prowadzone na zasadach dobrowolności i wolnej konkurencji przez kapitalistyczne przedsiębiorstwa ubezpieczeniowe, głównie spółki akcyjne, a także przez towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. W zakresie ryzyk majątkowych i osobowych działały krajowe zakłady ubezpieczeń, jak Krakowskie Towarzystwo Ubezpieczeń (tzw. „Florianka”) w Krakowie, Warszawskie Towarzystwo Ubezpieczeń (od 1870) i „Vesta”, Bank Wzajemnych Ubezpieczeń na życie w Poznaniu (od 1873). Obcy jednak kapitał ubezpieczeniowy, faworyzowany przez rządy zaborcze, zajął na polskim rynku ubezpieczeniowym kluczowe pozycje. Nie utracił ich po odzyskaniu niepodległości; w okresie 20-lecia międzywojennego działał za pośrednictwem 6 zagranicznych towarzystw ubezpieczeniowych. Także reasekuratorzy zagraniczni ciągnęli poważne zyski z polskiego rynku ubezpieczeniowego. Ten stan rzeczy został zlikwidowany w Polsce Ludowej przez wyeliminowanie kapitału prywatnego z działalności w zakresie ubezpieczeń gospodarczych. Całokształt tej działalności, wykonywanej poprzednio przez ponad 70 ubezpieczycieli, został przyjęty przez 2 państwowe zakłady ubezpieczeń: PZU (Państwowy Zakład Ubezpieczeń) i „Wartę” (Towarzystwo Ubezpieczeń i Reasekuracji). Pierwszy działa w zakresie ryzyk krajowych, drugi — w zakresie ryzyk związanych z żeglugą morską, handlem zagranicznym i innych obrotów dewizowych oraz ubezpieczeń pośrednich tj. reasekuracji. Ukształtowane wg modelu socjalistycznego u.g. w P. tworzą ze składek ubezpieczeniowych scentralizowane fundusze, z których wypłacają odszkodowania za szkody w ubezpieczonym majątku oraz świadczenia w razie nastąpienia określonych zdarzeń w życiu osób ubezpieczonych, a także finansują d prowadzą działalność zapobiegawczą, mającą na celu ograniczenie liczby i rozmiaru szkód. W planowej gospodarce Polski ubezpieczenia gospodarcze stanowią ważny czynnik ochrony majątku narodowego i interesów osobistych obywateli przed gospodarczo ujemnymi następstwami zdarzeń losowych. Z mocy prawa, tj. w trybie obowiązkowym, istnieje ochrona ubezpieczeniowa budynków od ognia i innych zdarzeń losowych; mienia ruchomego w gospodarstwach rolnych od ognia i innych zdarzeń losowych; ziemiopłodów od gradobicia i powodzi; zwierząt gospodarczych od padnięcia (na podstawie uchwał rad narodowych); odpowiedzialności cywilnej i następstw nieszczęśliwych wypadków z ruchu pojazdów samochodowych. Ubezpieczenia te, zwane obowiązkowymi, są uregulowane w rozporządzeniach Rady Ministrów. Ubezpieczenia dobrowolne, tj. powstające na podstawie umowy, są uregulowane w kodeksie cywilnym (tytuł 27 księgi III) i w kodeksie morskim (tytuł 6). Z ubezpieczeń dobrowolnych korzystają obywatele, zwłaszcza w zakresie ubezpieczeń osobowych (na życie, od wypadków) i majątkowych (mieszkań, auto-casco, odpowiedzialności cywilnej, produktów kontraktowanych) oraz jednostki gospodarki uspołecznionej, zwłaszcza w zakresie ubezpieczeń środków trwałych i obrotowych od ognia oraz mienia w transporcie. Ubezpieczenia obowiązkowe dotyczą na ogół tylko własności indywidualnej; wyjątek stanowią ubezpieczenia komunikacyjne, obejmujące zarówno pojazdy własności indywidualnej, jak i jednostek gospodarki uspołecznionej, nie wyłączając jednostek budżetowych. Jest to odstępstwo od reguły, w myśl której ochrona ubezpieczeniowa mienia ogólnonarodowego jest realizowana w trybie dobrowolnym i tylko w odniesieniu do jednostek niebudżetowych, działających na zasadach rozrachunku gospodarczego. Przyjęty w Polsce (już w latach 50-tych) system dwojakiego trybu kompensowania szkód losowych w mieniu ogólnonarodowym: budżetowy dla jednostek budżetowych i ubezpieczeniowy dla jednostek działających na zasadach rozrachunku gospodarczego, znalazł zastosowanie w końcu lat 60-tych w CSRS, na Węgrzech, w NRD i Bułgarii.

Trust

Trust, jedna z form monopolu kapitalistycznego; w przeciwieństwie do kartelu, będącego związkiem samodzielnych przedsiębiorstw, t. stanowi nowe przedsiębiorstwo, powstałe zamiast dotychczas istniejących; jest więc wyższą formą centralizacji kapitału (koncentracja i centralizacja kapitału i produkcji); powstaje najczęściej w wyniku opanowywania jednego przedsiębiorstwa przez inne, np. przez skup jego akcji. Początkowo t. stanowił porozumienie przedsiębiorstw polegające na wyłonieniu męża zaufania (trustee), koordynującego politykę cen przedsiębiorstw należących do t.; później przekształcił się w bardziej ścisły związek przedsiębiorstw. Gospodarzem wszystkich przedsiębiorstw jest centralna rada wykonawcza (board of trustees), która posiadane dotychczas przez właścicieli akcje zastępuje zaświadczeniami trustowymi (trust certificate), przydzielając je im w wysokości odpowiadającej uprzednio posiadanym akcjom. Zyski wszystkich tak połączonych przedsiębiorstw płyną do kasy t., który rozdziela je między posiadaczy tych zaświadczeń wg wysokości udziałów. Nie mając wpływu na losy przedsiębiorstwa, którego są właścicielami, posiadacze zaświadczeń trustowych nie są zainteresowani w dalszym jego rozwoju, co umożliwia centralnej radzie wykonawczej zamknięcie przedsiębiorstw nierentownych bez naruszenia interesów odpowiednich właścicieli.