Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

Witaj na moim blogu!

Znajdziesz tutaj wszelkie informacje, dotyczące tego jak napisac dobry list motywacyjny czy jak skonstruować odpowiednie cv. Zapraszam do czytania!

 

Wymiana

Wymiana, faza w procesie reprodukcji społecznej obejmującej produkcję, podział, wymianę i konsumpcję; stanowi ogniwo wiążące produkcję i podział z konsumpcją. W produkcji zostają wytworzone dobra zaspokajające potrzeby ludzkie. Podział określa, jaka część wytworzonych dóbr materialnych przypada poszczególnym klasom społecznym oraz jednostce. Za pomocą w. jednostka otrzymuje dobra materialne przypadające jej w wyniku podziału. Podział określa więc ilość otrzymywanych produktów, w. zaś formę rzeczową, w której jednostka realizuje przypadającą jej część dochodu narodowego. Podstawową fazę reprodukcji stanowi produkcja. O charakterze podziału i w. decyduje charakter produkcji. Ponadto jednak w. cechuje względna samodzielność rozwoju, który określany jest przez swoiste prawa rynku. W. bowiem sama oddziałuje na produkcję, na jej zakres i charakter. W. może występować jako w. bezpośrednia towaru na towar (T-T) lub jako w. dokonywana za pomocą pieniądza (T-P-T). W. bezpośrednia oznacza w. jednych wartości użytkowych na inne. Główną trudnością w. bezpośredniej jest to, że dokonanie jej wymaga spełnienia następującego warunku: właściciel towaru musi znaleźć osobę, która dysponowałaby poszukiwanym przez niego towarem, a jednocześnie potrzebowałaby towaru oferowanego przez niego. Trudności w. bezpośredniej rozwiązuje forma w. dokonywanej za pomocą pieniądza. Przy tej formie w. towar zostaje wymieniony na pieniądz, a następnie pieniądz na inny towar. W. towarów za pośrednictwem aktu kupna i sprzedaży jest formą charakterystyczną dla rozwiniętej produkcji towarowej. Przy cyrkulacji towarów dokonywanej za pośrednictwem pieniądza celem cyrkulacji Jest — podobnie jak przy w. bezpośredniej — w. wartości użytkowych. Proces ten jednak różni się w sposób istotny od w. bezpośredniej. Materialną treścią, procesu w. towarów jest przejście wytworzonych dóbr od jednego właściciela do drugiego; dokonuje się ono jednak w swoistej formie ekonomicznej za pośrednictwem przemiany form wartości: z formy towarowej na pieniężną i z pieniężnej na towarową. Przy w. towarów za pośrednictwem pieniądza akt w. rozpada się na dwa samodzielne akty: na sprzedaż towaru (T-P) i na kupno (P-T), przy czym może wystąpić oddzielenie tych aktów w czasie i przestrzeni. Przy w. bezpośredniej sprzedaż jednego towaru jest jednocześnie kupnem innego, natomiast przy w. dokonywanej za pośrednictwem pieniądza sprzedaży jednego towaru nie musi towarzyszyć kupno drugiego. Zakres i charakter w. zmienia się w poszczególnych formacjach społeczno-ekonomicznych w zależności od charakteru produkcji. We wspólnocie pierwotnej społeczna własność środków produkcji i społeczny charakter produkcji decydowały o grupowym charakterze w. W warunkach prywatnej własności środków produkcji również w. ma charakter prywatny: dokonywana jest przez odrębnych producentów na ich własne ryzyko i w ich interesie. Formacje przed- kapitalistyczne charakteryzuje wąski zakres produkcji towarowej i stosunków wymiennych. Podstawową formę gospodarki stanowi gospodarka naturalna. W. towarów w warunkach prostej produkcji towarowej jest w. produktów pracy; celem jej jest zaspokojenie potrzeb, zamiana wartości użytkowych. W formacji kapitalistycznej zmienia się w sposób uzasadniony zarówno zakres, jak i charakter w. Produkcja towarowa staje się powszechną, panującą formą produkcji; oznacza to wszechstronny rozwój stosunków wymiennych. Jednocześnie ulega przekształceniu charakter w. W warunkach kapitalizmu w. zostaje podporządkowana procesowi wytwarzania i realizacji zysku kapitalistycznego. W warunkach gospodarki socjalistycznej w. związana jest z występowaniem produkcji towarowej; jest w. towarów wytworzonych przez uspołecznionych producentów, Jej charakter, zakres i kierunek rozwoju określany jest przez socjalistyczne stosunki własności.

Współzawodnictwo pracy

Współzawodnictwo pracy, W ustroju socjalistycznym — ruch mający na celu aktywizację załóg pracowniczych w kierunku świadomego, twórczego angażowania się w swoją działalność produkcyjną, w sprawy swoich zakładów, przedsiębiorstw lub instytucji; ułatwia realizację planów gospodarczych, przyczynia się do zwiększenia wydajności pracy, korzystnie wpływa na kształtowanie świadomości socjalistycznej pracujących. W.p. wykorzystuje dla dobra ogólnospołecznego naturalną rywalizację występującą w każdym zespole pracowniczym. Jest to w pełni możliwe w ustroju socjalistycznym, który znosi istniejące w kapitalizmie antagonistyczne sprzeczności między burżuazją a ludźmi pracy. W warunkach kapitalizmu współzawodnictwo znajduje najczęstszy wyraz w bezwzględnej walce konkurencyjnej. Ruch socjalistycznego w.p. zrodził się w Związku Radzieckim; pierwszą jego formą były komunistyczne „subotniki”, polegające na dobrowolnej, bezpłatnej pracy robotników w sobotnie popołudnia. Zadaniom tym służy opracowana przez Radę „Brukselska Nomenklatura Towarowa”, na podstawie której ponad 112 państw zbudowało swoje taryfy celne. Również wartość towarów musi być obliczana wg jednolitych zasad, które znalazły wyraz w opracowanej przez CCC „Brukselskiej Definicji Wartości”, uznawanej i stosowanej przez ponad 80 krajów. CCC nie zajmuje się zagadnieniami polityki celnej. Sprawy te należą do kompetencji GATT. Grupa Robocza ds. Celnych Komitetu Transportu Śródlądowego Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (Genewa) zajmuje się unifikacją procedury celnej sprzyjającej rozwojowi międzynarodowej wymiany towarowej oraz ruchu osobistego. Przedmiotem jej prac jest ujednolicenie zasad i sposobów kontroli celnej, upraszczanie i eliminowanie zbędnych formalności celnych, unifikacja dokumentacji celno-transportowej, usprawnianie działania systemu samochodowych przewozów towarów pod zamknięciem celnym (system TIR), przewozów towarów w kontenerach pod zamknięciem celnym itd. Rezultatem prac Grupy są konwencje, umowy międzynarodowe i rezolucje dotyczące reglamentacji celnej oraz ulg i ułatwień przy przekraczaniu granicy. Konferencja Kierowników Zarządów Ceł Państw Socjalistycznych realizuje wielostronną współpracę zarządów ceł tych krajów w formie odbywających się corocznie konferencji. Nie ma ona statutu organizacji międzynarodowej, nie wchodzi również w skład żadnego z organów RWPG. Zadaniem jej jest m. in. unifikacja przepisów celnych, upraszczanie i ujednolicanie formalności celnych oraz wprowadzanie ułatwień w ruchu osobowym i towarowym. Rezultatem prac Konferencji jest opracowanie, przyjęcie oraz stosowanie przez zainteresowane kraje porozumień i zaleceń wprowadzających ułatwienia i uproszczenia w kontroli celnej obrotu towarowego, w ruchu podróżnych i w obrocie pocztowym. Międzynarodowe Biuro Publikacji Taryf Celnych jest organem wykonawczym Międzynarodowym nastąpiło jednak wypaczenie idei w.p., wyrażające się w pogoni za efektami za wszelką cenę, w związku z czym w.p. straciło swoją popularność w społeczeństwie. W latach 60-tych ruch w.p. odradza się. W.p. występuje w różnych formach. Zależnie od liczby uczestników oraz stosunków między nimi rozróżnia się w.p. indywidualne i zespołowe. W.p. indywidualne, np. o tytuł najlepszego w zawodzie, o wzorowe utrzymanie miejsca pracy, bardzo skutecznie uruchamia bodźce moralne. W.p. zespołowe między brygadami, grupami, a nawet całymi wydziałami i zakładami wzmacnia zwartość kolektywów pracowniczych, polepsza współdziałanie wewnątrz współzawodniczących zespołów. Zależnie od celu stawianego przed ruchem w.p. rozróżnia się bardzo wiele form w.p.: może ono dotyczyć wzrostu produkcji, wydajności pracy, lepszego wykorzystania zdolności produkcyjnych, oszczędności materiałów, wprowadzenia najbardziej przodujących metod pracy, podniesienia kwalifikacji, przyspieszenia obrotu środków obrotowych, jakości wyrobów, wzorowej pracy pod każdym względem. Do w.p. można też zaliczyć pracowniczy ruch racjonalizatorski. Od lat 60-tych formą w.p., szczególnie rozpowszechnioną w polskim przemyśle, są brygady pracy socjalistycznej; ta or- ma w.p. ma na celu wzrost sprawności kolektywów i wzrost satysfakcji z pracy w wyniku kształtowania socjalistycznych stosunków przyjaznej współpracy między członkami brygad. Powodzenie każdej z form w.p. zależy od starannego opracowania zasad i prawidłowej oceny wyników osiąganych przez współzawodniczących. Koordynacja i czuwanie nad prawidłowym rozwojem ruchu w.p. w skali ogólnokrajowej należy do zadań związków zawodowych. W przedsiębiorstwach nad rozwojem w.p. czuwają organa samorządu robotniczego.

Współczynnik śmiertelności

Współczynnik śmiertelności, W praktyce służby zdrowia określa się jako stosunek liczby zmarłych do liczby chorych; najczęściej obliczany jest wg zgonów w zamkniętych zakładach służby zdrowia na poszczególne choroby lub grupy chorób.

Współczynnik małżeństw i rozwodów

Współczynnik małżeństw i rozwodów, stosunek liczby małżeństw lub rozwodów do liczby ludności (zwykle na 1000 osób); dla małżeństw współczynnik obliczany jest także jako stosunek liczby nowożeńców do liczby ludności w odpowiednich pogrupowaniach wg płci i wieku.

Wspólnota pierwotna

Wspólnota pierwotna (komunizm pierwotny), pierwsza w historii ludzkości formacja społeczno-ekonomiczna, w której sposób produkcji oparty był na społecznej własności środków produkcji, ziemia stanowiła własność określonej wspólnoty, niektóre narzędzia i broń należały do Indywidualnych właścicieli, a wytwory wspólnej pracy dzielono między członków wspólnoty proporcjonalnie do ich potrzeb. Wspólna praca i naturalny podział wynikały z prymitywnych sposobów wytwarzania i trudności, jakie napotykał człowiek w walce z siłami przyrody. Prymitywne narzędzia produkcji pozwalały jedynie na zaspokajanie najprostszych . potrzeb konsumpcyjnych wspólnoty, nie stwarzając warunków do powstawania produktu dodatkowego. W ustroju tym nie istniał wyzysk człowieka przez człowieka, podział klasowy i państwo. Rozwój sił wytwórczych doprowadził do pierwszego społecznego podziału pracy, tj. do wydzielenia się wspólnot rolniczych i hodowlanych. Doskonalenie się narzędzi i metod wytwarzania prowadziło do wzrostu produkcji i powstania produktu dodatkowego. Następstwem przywłaszczania wyników cudzej pracy było formowanie się klas społecznych i prymitywnych organizmów państwowych. Rozwój własności prywatnej doprowadził do rozkładu w.p. w okresie dominowania gospodarki naturalnej pojawiły się pierwsze formy wymiany towarowej. Rozkład w.p. na ziemiach wchodzących obecnie w skład państwa polskiego przypada na I—II w. p.n,e., i trwa do VI—VII w. n.e. We w.p. występuje typ organizacji występuje typ organizacji społeczeństwa, w którym dominującą rolę odgrywa kobieta, a po 1600 p.n.e. patriarchatu, w którym główne znaczenie w rodzie m mężczyzna. We współczesnym świec e pewne pozostałości ustrojowe wspomagały pierwotnej zachowały się w niektórych i krajach Afryki, Ameryki Płd. i Oceanii. Społeczeństwa te są przedmiotem intensywnych badań etnograficznych i antropologicznych.

Wskaźniki dynamiki

Wskaźniki dynamiki (indeksy dynamiki), liczby względne przedstawiające stosunek poziomu zjawiska w okresie badanym do poziomu zjawiska w okresie podstawowym. Przy badaniu i porównywaniu szeregów dynamicznych obiera się pewien okres (lub moment) jako podstawę do porównań. Okres taki nazywa się okresem podstawowym lub wyjściowym. Jeżeli okresy badane .porównuje się z jednym okresem podstawowym, mówi się o wskaźnikach jednopodstawowych (przy podstawie stałej). Jeżeli bada się zmiany, jakie zachodziły z okresu na okres, tzn. jeżeli porównuje się kolejne okresy badane z poprzedzającymi je okresami, mówi się o wskaźnikach łańcuchowych (przy podstawie zmiennej). Przyrostem (lub ubytkiem) absolutnej nazywamy różnicę między poziomem pewnego zjawiska w okresie badanym a poziomem tego zjawiska w okresie podstawowym. Przyrostu absolutnego nie nazywa się wskaźnikiem, ponieważ nie wyraża stosunku wzajemnego dwóch wielkości statystycznych (statystyczne wskaźniki). Wskaźnikiem natomiast w ścisłym tego słowa znaczeniu jest „przyrost stosunkowy”, nazywany również wskaźnikiem tempa. Jest to stosunek przyrostu absolutnego do poziomu zjawiska w okresie podstawowym. Przyrost stosunkowy’ jest wielkością niemianowaną i może być wyrażony w postaci ułamka, w procentach albo w promilach.

Własność środków produkcji

Własność środków produkcji, historycznie określony stosunek społeczny, wyrażający różne formy przynależności środków produkcji do pewnych jednostek, grup lub klas społecznych i dający możność określonego dysponowania dobrami wytworzonymi za pomocą tych środków. Wytwarzanie dóbr materialnych, ich podział i wymiana odbywają się zawsze w historycznie określonych stosunkach produkcji, których podstawowym elementem jest forma w.ś.p. Określa ona w czyim posiadaniu są środki produkcji, Jaka jest sytuacja poszczególnych klas i grup społecznych w procesie produkcji oraz w jakich formach i w czyim Interesie dokonuje się podziału wytworzonego dochodu. W tym sensie determinuje ona strukturą klasową społeczeństwa oraz wzajemne stosunki między ludźmi w procesie gospodarowania, chociaż na zewnątrz własność występuje w postaci zabezpieczonego prawem posiadania określonych dóbr, a więc w postaci stosunku człowieka do rzeczy. Społeczna w.ś.p. stanowi więc ekonomiczną podstawę ustroju socjalistycznego. Z własności tej wynika bowiem bezpośrednie podporządkowanie całego procesu gospodarowania materialnym i kulturalnym potrzebom społeczeństwa, konieczność centralnego planowania oraz podział dochodu przeznaczonego do konsumpcji wg kryterium ilości i jakości pracy -wydatkowanej dla społeczeństwa. Formy w.ś.p., a tym samym stosunki ekonomiczno-społeczne zmieniają się co pewien czas na skutek postępującego stale rozwoju sił wytwórczych społeczeństwa. W okresie wspólnoty pierwotnej niezwykle niski rozwój sił wytwórczych i całkowita zależność człowieka od przyrody wymagały wspólnego władania prymitywnymi środkami produkcji, wspólnej pracy i podziału. Dalszy rozwój sił wytwórczych i związany z nim podział pracy doprowadził do pojawienia się produktu dodatkowego (nadwyżki nad bieżącą konsumpcją), który był przywłaszczany przez określone grupy społeczne. Doprowadziło to do rozkładu wspólnoty pierwotnej i powstania prywatnej własności. Podstawę prywatnej w.ś.p. może stanowić własna praca wytwórcy i członków Jego rodziny lub — gdy uruchomienie nagromadzonych środków nakładem własnej pracy staje się niemożliwe — praca cudza, oparta na wyzysku człowieka pozbawionego środków produkcji przez właściciela środków. W zależności od charakteru i sposobu łączenia środków produkcji z cudzą pracą ukształtowały się w historii rozwoju społecznego różnego typu stosunki produkcji. W epoce niewolnictwa zarówno środki produkcji, Jak i niewolnicza siła robocza, pozbawiona ochrony prawnej i nakłaniana do pracy przymusem pozaekonomicznym, stanowiły własność właścicieli niewolników. Własność feudalna (feudalizm) opierała się na przywiązaniu chłopa do ziemi, szerokim stosowaniu przymusu pozaekonomicznego, zapewniając chłopu poddanemu tylko częściową ochronę prawną. Własność kapitalistyczna (-> kapitalizm) charakteryzuje się całkowitym oddzieleniem w.ś.p. od siły roboczej. Bezpośredni wytwórca (robotnik) stał się człowiekiem wolnym (niezależnym od kapitalisty w sensie prawnym i osobistym), lecz jednocześnie pozbawionym środków produkcji. Łączenie kapitalistycznej w.ś.p. z siłą roboczą odbywa się na zasadzie wolnego najmu pracowników wynagradzanych w formie płacy pieniężnej. Kapitalistyczny system produkcji w odróżnieniu od innych formacji społecznych opiera się na przymusie ekonomicznym, wynikającym z konieczności zdobywania niezbędnych środków do życia przez ludzi pozbawionych środków produkcji. W procesie rozwoju kapitalistycznych sił wytwórczych zachodzą również określone zmiany w formach kapitalistycznej własności. Prywatna własność poszczególnych kapitalistów, która dominowała do końca XIX w., zaczęła być zastępowana formą własności zorganizowanej w postaci różnego rodzaju spółek monopolistycznych. We współczesnym kapitalizmie rozwija się również własność państwowo-kapitalistyczna (kapitalizm państwowo-monopolistyczny), co jest dowodem przeżywania się prywatnokapitalistycznej własności i jej niezdolności do skutecznego rozwiązywania ważnych problemów społeczno-gospodarczych. Rozwój własności państwa burżuazyjnego nie narusza podstaw systemu kapitalistycznego ani automatycznie nie prowadzi do ustroju socjalistycznego. Własność państwowa jest określona klasowym charakterem władzy, znajdującej się pod wpływem wielkiego monopolistycznego kapitału. Rewolucja socjalistyczna (socjalizm) prowadzi do likwidacji własności prywatnej, eliminując w ten sposób ekonomiczną podstawę wyzysku jednej klasy społecznej przez drugą. Tworzona na Jej miejsce własność socjalistyczna występuje w formie własności państwowej (ogólnonarodowej) i spółdzielczej (grupowej). Własnością ogólnonarodową dysponuje państwo socjalistyczne, które zarządza nią w sposób zapewniający społeczną kontrolę i współudział klasy robotniczej w stopniu i w formach odpowiadających osiągniętemu rozwojowi gospodarczemu i warunkom społeczno-politycznym danego kraju. Własność państwowa powstaje w wyniku przejęcia własności państwa burżuazyjnego oraz wywłaszczenia wielkiej burżuazji i obszarnictwa, dalszy zaś jej rozwój Jest wynikiem akumulacji środków państwowych i ich wykorzystania do powiększenia ogólnego zasobu majątku narodowego. Spółdzielcza forma własności powstaje natomiast przez dobrowolne połączenie środków produkcji, przede wszystkim drobnotowarowych wytwórców, a także zrzeszenia się konsumentów. Własność państwowa spełnia w stosunku do własności spółdzielczej nadrzędną funkcję, bowiem określa ona kierunek Jej rozwoju. Ustalenie prawidłowego zakresu działania obu tych form socjalistycznej własności oraz ukształtowanie między nimi właściwych stosunków ma ogromne znaczenie dla dalszego umacniania i rozwoju gospodarki socjalistycznej oraz szerszej mobilizacji społecznej inicjatywy mas pracujących.

Wielostronny system rozrachunków

Wielostronny system rozrachunków, utworzony został w 1958 na mocy Europejskiego Układu Walutowego z 1955 zawartego między krajami członkowskimi Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC); układ ten przewidywał, że z chwilą likwidacji Europejskiej Unii Płatniczej utworzony zostanie W.S.R. i Europejski Fundusz Walutowy. Zadaniem W.S.R. jest ułatwianie krajom członkowskim dokonywania wzajemnych rozliczeń specjalnych wierzytelności i zobowiązań; rozliczenia te następują na warunkach z góry ustalonych. Określenie sald do rozliczenia i dokonywanie rozliczeń między krajami członkowskimi odbywa się w ostatnim dniu roboczym każdego miesiąca. Do rozliczenia włącza się: 1. saldo międzypaństwowych kredytów przejściowych (tzw. Interim finanse); 2. saldo nadwyżek, które przekraczają kredyty techniczne w ramach układów bilateralnych; 3. zasoby walut innego kraju członkowskiego. Pierwsze dwa rodzaje sald podlegają obowiązkowo rozliczeniu, natomiast zasoby walut tylko wówczas, gdy wierzyciel pragnie włączyć je do rozrachunku. Rozliczenia sald dokonywane są na podstawie kursów walutowych ustalonych z góry w zależności od charakteru salda. Wszelkie wynikające z dokonanego rozliczenia płatności następują w dolarach USA.; W przypadku dokonania zmiany kursów kupna i sprzedaży przez kraj członkowski w okresie między rozliczeniami, jego wierzytelności i zobowiązania są rozliczane w rozbiciu na dwie części przy uwzględnieniu odpowiednich kursów. W rozliczeniach w obrębie W.S.R. nie ma już elementu kredytu automatycznego, jak to miało miejsce w przypadku rozliczeń w Europejskiej Unii Płatniczej. Wzajemne rozliczenia omawianych sald i zasobów walutowych przeprowadzane były w obrębie W.S.R. od początku 1959 do X 1964. Następnie w ciągu trzech lat kraje członkowskie regulowały wszelkie transakcje już tylko indywidualnie między sobą i po kursach bieżących, notowanych na giełdach pieniężnych. Wznowienie rozliczeń w W.S.R. nastąpiło w listopadzie 1967 po dewaluacji funta szterlinga. Następne rozliczenia miały miejsce w związku z dewaluacją korony islandzkiej w listopadzie 1968 i franka francuskiego w sierpniu 1969 oraz w okresie wprowadzenia przez NRF kursu płynnego dla marki w październiku 1969. Ogólna suma rozliczeń w W.S.R. w latach 1959—69 -wyniosła 82,6 min doi. W.S.R. utworzony na okres roku był następnie przedłużany, początkowo na okres jednoroczny, a ostatnio na okres trzyletni. Władze W.S.R. są jednocześnie władzami Europejskiego Funduszu Walutowego.

Wąski przekrój

Wąski przekrój (wąskie gardło), pewien typ dysproporcji między jednym z elementów a pozostałymi elementami wchodzącymi w skład określonego zespołu. Niedostateczna ilość (wielkość) elementu stanowiącego w.p. nie pozwala na wykorzystanie w pełni pozostałych elementów. Ten sam typ dysproporcji w pewnych przypadkach określany jest pojęciem „czynnika minimum”. Obydwa pojęcia mają zastosowanie nie tylko w ekonomii, ale także w technice, przyrodzie itp. W gospodarce w.p. może występować w skali oddziału (niedostateczna w stosunku do całości wyposażenia zdolność produkcyjna jednej z maszyn), przedsiębiorstwa (niedostateczna zdolność jednego z oddziałów), branży (niedostateczna zdolność zakładów obejmujących pewne stadium przetwórstwa), a nawet całej gospodarki. Zlikwidowanie w.p. przez posunięcia organizacyjne lub inwestycyjne prowadzi z reguły do nieproporcjonalnie wysokiego efektu gospodarczego w stosunku do .kosztów, umożliwiając pełniejsze wykorzystanie i rezerw tkwiących w innych ogniwach czy czynnikach. W krótkoterminowych i odcinkowych planach możliwości tego rodzaju są jednak ograniczone; rosną one w planach szerszych i obejmujących dłuższy okres. Ujawnienie w.p. i zaprojektowanie środków zmierzających do ich rozszerzenia jest zawsze podstawową czynnością planistyczną, a w pewnych okolicznościach może stać się nawet czynnością dominującą.

Wartość dodatkowa

Wartość dodatkowa (m), część wartości towarów wytworzonych przez robotników najemnych, przywłaszczona bez ekwiwalentu przez kapitalistów i stanowiąca źródło dochodu wszystkich żyjących z wyzysku klas i warstw społeczeństwa kapitalistycznego. Kapitalistyczne stosunki produkcji oparte są na prywatnokapitalistycznej własności podstawowych środków produkcji (maszyn, urządzeń fabrycznych itp.); robotnicy pozbawieni są własności środków produkcji, a tym samym możliwości pracowania we własnych warsztatach. Aby utrzymać się przy życiu, muszą oni sprzedawać swoją siłę roboczą; w ten sposób siła robocza staje się towarem, jest kupowana i sprzedawana. Przekształcenie jej w towar stanowi podstawowy warunek przekształcenia produkcji towarowej w kapitalistyczną. Jeśli kapitalista zapłacił robotnikowi równowartość towarów wchodzących w skład środków niezbędnych do utrzymania robotnika i jego rodziny oraz kosztów zdobycia przez niego odpowiednich kwalifikacji, to opłacił całkowicie wartość siły roboczej. Siła robocza jest jednak towarem szczególnym, przy czym charakter jej jako towaru polega głównie na tym, że w procesie jej użytkowania powstaje wartość większa od wartości samej siły roboczej. Załóżmy, że dzienne koszty utrzymania amerykańskiego robotnika zgodnie ze standardem życiowym robotników w tym kraju, kosztami wykształcenia itd., wynoszą 10 dol. Jeśli więc kapitalista zapłacił robotnikowi 10 dol., zapłacił mu pełną wartość Jego siły roboczej. Załóżmy następnie, że pracując 8 godz. dziennie robotnik wytwarza w ciągu godziny nową wartość równą 2,5 dol. W tym przypadku sama siła robocza warta jest 10 dol. dziennie, a wytwarza nową wartość w wysokości 20 dol. dziennie; kapitalista opłacił pełną wartość siły roboczej, a mimo to otrzymał 10 dol. w.d. Z punktu widzenia procesu wytwarzania w.d. można zatem podzielić dzień roboczy na dwie części: w jednej z nich robotnik odtwarza wartość swojej siły roboczej lub płacy (niezbędny czas pracy), w drugiej zaś — pracuje już ,,za darmo” bez ekwiwalentu i wytwarza w.d. (dodatkowy czas pracy). Użytkowanie nabytej przez kapitalistę siły roboczej polega na pracy robotnika. Wobec tego, że wszystkie materialne czynniki produkcji (środki produkcji, siła robocza) stanowią własność kapitalisty, rezultat pracy również jest jego własnością, a każda godzina pracy robotnika dostarcza mu nowej wartości. Ilość w.d. zależy od długości czasu pracy i jej intensywności. Pewien wpływ na nią ma również wydajność pracy, mimo że jest to przeważnie wpływ pośredni. Tworzenie w.d. jest kapitalistyczną formą wyzysku i stanowi źródło konfliktu między kapitałem a pracą. Kapitalistów interesuje zwiększenie w.d., robotnicy natomiast walczą o podwyżkę płac. Można zatem stwierdzić, że w.d.: 1. powstaje w dodatkowym czasie pracy, a więc jest częścią wytworzonej przez robotników wartości, przywłaszczaną bez ekwiwalentu przez kapitalistów; 2. tworzona jest dzięki szczególnej właściwości siły roboczej jako towaru, mianowicie dzięki zdolności wytwarzania wartości większej od wartości siły roboczej; 3. kapitalista może ją sobie przywłaszczyć dzięki temu, że jest właścicielem środków produkcji, kapitału; 4. stanowi nadwyżkę wartości ponad pierwotnie wyłożoną przez kapitalistę sumę wartości; 5. jest szczególną, charakterystyczną dla kapitalizmu formą wyzysku bezpośrednich producentów. Twórcą teorii w.d. jest Marks; wprawdzie również przed nim problematyką wyzysku zajmowali się liczni ekonomiści i socjologowie, zwłaszcza zaś klasyczni ekonomiści burżuazyjni oraz socjaliści utopijni — jednak dopiero Marks stworzył właściwą, naukową teorię w.d. Klasyczni burżuazyjni ekonomiści utożsamiali w.d. z jedną z zewnętrznych form jej przejawiania się. Niektórzy z nich utożsamiali ją z zyskiem handlowym, inni — z zyskiem kapitału przemysłowego, jeszcze inni — z procentem lub rentą gruntową. Marks natomiast udowodnił, że w.d. należy rozpatrywać niezależnie od zewnętrznych form jej przejawiania się, oraz że stanowi ona źródło wszystkich tych form dochodu klas posiadających. Teoria w.d. K. Marksa stanowi „kamień węgielny” (Lenin) całej jego teorii ekonomicznej; jest podstawą socjalizmu naukowego; za pomocą tej teorii Marks wyjaśnił, że ustrój kapitalistyczny różni się od poprzednich formacji społecznych (niewolnictwa,feudalizmu) formą wyzysku. Teoria w.d. pozwoliła Marksowi wyjaśnić wszystkie główne kategorie ekonomiczne społeczeństwa burżuazyjnego:zysk, rentę, procent, dywidendę, podział kapitału na stały i zmienny (kapitał stały i zmienny), przyczyny cyklicznego rozwoju kapitalizmu, a więc występowania kryzysów i depresji, okresów ożywienia i prosperity (cykl koniunkturalny). Teoria w.d. umożliwiła Marksowi wyjaśnienie konfliktów i sprzeczności kapitalistycznego sposobu produkcji, a przede wszystkim podstawowy konflikt między kapitałem a pracą. Dzięki niej mógł on udowodnić w sposób naukowy nieuchronność zastąpienia kapitalizmu przez wyższą formację społeczną socjalizm. Formułując prawo w.d. jako absolutne prawo kapitalistycznego sposobu produkcji, Marks nie tylko udowodnił, że podstawą tego sposobu produkcji jest wyzysk, lecz również ujawnił jego mechanizm. Z punktu widzenia metod otrzymywania w.d. rozróżnia się w.d. bezwzględną i względną; w.d. bezwzględna — powstaje przez przedłużenie dnia roboczego poza niezbędny czas pracy i zwiększenie natężenia (intensywności) pracy; im dłuższy dzień roboczy i im bardziej intensywna praca, tym większą w.d. otrzymują kapitaliści; w.d. względna — stanowi obiektywny rezultat postępu techniki i wzrostu wydajności pracy; zastosowanie bardziej doskonałej techniki pozwala produkować taniej (mniejszym nakładem pracy 1 innych środków) środki utrzymania klasy robotniczej; w wyniku tego czas pracy, który robotnik musi przeznaczać na odtworzenie wartości swojej siły roboczej (płacy roboczej), ulega skróceniu; im bardziej wydajna Jest praca ludzka, tym mniej czasu trzeba na odtworzenie wartości siły roboczej, tym więcej czasu (zakładając niezmienną długość dnia roboczego) pozostaje na wytworzenie w.d. W praktyce główne korzyści postępu technicznego i wzrostu wydajności pracy ludzkiej przypadają klasom posiadającym; w wyniku tego procesu w miarę rozwoju kapitalizmu dodatkowy czas pracy stosunkowo wzrasta, a czas niezbędny ulega zmniejszeniu. Szczególną rolę w rozwoju produkcji kapitalistycznej odgrywa w.d. nadzwyczajna. Walka konkurencyjna (konkurencja) zmusza każdego kapitalistę do troski o zmniejszenie indywidualnego czasu pracy w jego zakładzie produkcyjnym. Metodą uzyskania tego może okazać się zastosowanie techniki nowszej niż powszechnie stosowana w danej gałęzi przemysłu, co pozwala skrócić niezbędny czas pracy robotników i zwiększyć wydajność ich pracy (w ciągu 1 godz. pracy robotników w tym zakładzie będzie np. tworzona wartość równa wynikom 1,2 godz. pracy w innych zakładach). Podczas gdy we wszystkich zakładach na odtworzenie wartości płacy roboczej robotnika trzeba np. 4 godz. pracy, w danym zakładzie, dzięki wyższej wydajności pracy, potrzeba tylko nieco więcej niż 3 godz. Przy jednakowej długości dnia roboczego w.d. wytwarzana przez robotników tego zakładu będzie większa niż w innych zakładach. Oczywiście stan taki będzie istniał jedynie w okresie, w którym zastosowanie nowoczesnej techniki nie jest powszechne i daje przywileje jednemu zakładowi lub kilku zakładom. Marksowska teoria w.d. ukazuje więc siły napędowe postępu techniki w warunkach kapitalizmu, przynoszącego z kolei ogromny wzrost wydajności pracy, charakteryzujący kapitalistyczny sposób produkcji. Badając czynniki powodujące wzrost wydajności pracy, a zwłaszcza zastosowanie nowoczesnej techniki, Marks wskazał następujące stadia w rozwoju kapitalizmu; 1. kooperacji prostej; 2. manufaktury; 3. wielkiego przemysłu fabrycznego, opartego na systemie maszynowym. Wielki przemysł maszynowy stanowi właściwą dla kapitalizmu bazę techniczną; wieńczy on — zdaniem Marksa — proces realnego podporządkowania pracy kapitałowi. W.d. jest kategorią abstrakcyjną; w codziennym życiu ekonomicznym nie występuje w sposób bezpośredni i namacalny. Marksowska analiza przekształcenia w.d. w zysk, zysku — w zysk przeciętny, a wartości — w cenę produkcji i analiza kształtowania się zysku monopolowego stanowią zatem niezbędne uzupełnienie marksowskiej teorii w.d.