Archive for the ‘Ekonomia’ Category

Żywienia normy

Żywienia normy(normy fizjologiczne, normy pokarmowe, normy wyżywienia), zalecana ilość i wzajemny stosunek składników pokarmowych, które powinien otrzymać człowiek w ciągu doby. N.ż. w odróżnieniu od norm technicznych nie mają charakteru zbioru wymaganych czy obowiązujących przepisów i traktowane są jako zalecenia i postulaty specjalistów do spraw żywienia, ujmowane często w określonych granicach „od — do”. Zalecenia, opracowane na podstawie badań nad zapotrzebowaniem organizmu na dany składnik oraz wieloletnich obserwacji specjalistów, wyrażone są w postaci norm składników pokarmowych dla grup ludności różniących się pod względem fizjologicznego zapotrzebowania. Stąd też istnieją normy: dla różnych grup wieku, uwzględniające właściwe zapotrzebowanie organizmu w okresie intensywnego rozwoju fizycznego; dla grup płci, ze względu na różną wagę ciała i rozwój tkanki mięśniowej; dla określonych grup zatrudnienia, zależnie od rodzaju i intensywności wykonywanej pracy. W Polsce, począwszy od 1956, opracowano na podstawie własnych badań i osiągnięć światowej nauki żywienia — z uwzględnieniem warunków klimatycznych i warunków pracy — normy dla 18 grup ludności. W normach krajowych zawarte są następujące składniki energetyczne i pokarmowe: suma kalorii; ilość białka w gramach, z wyszczególnieniem białka pochodzenia zwierzęcego; ilość węglowodanów w gramach; niektórych składników mineralnych (wapnia w gramach i fosforu w miligramach); kilku witamin, tj. witaminy A — w jednostkach międzynarodowych, witaminy B, B2, PP i C w miligramach oraz dla dzieci witaminy D — w jednostkach międzynarodowych. Przeciętna ilość kalorii zawarta w n.ż. powinna z reguły pochodzić w 60—65% z węglowodanów, 25—30% z tłuszczów i 10—14% z białka. Na ogół zalecane normy przewidują pewną nadwyżkę składników w stosunku do obliczonego zapotrzebowania, co określa się jako tzw. rąb, albo margines bezpieczeństwa, który zabezpiecza pokrycie zapotrzebowania w warunkach odbiegających od przeciętnych. Od n.ż. należy odróżnić racje pokarmowe ujmowane w produktach, które opracowane zostały dla praktyki planowania; uwzględniają one nie tylko warunki klimatyczne, warunki pracy, dotychczaso we zwyczaje, ale również dynamiko rozwoju gospodarczego oraz istniejące i domniemane możliwości zaopatrzenia. Racje pokarmowe wyrażone w produktach przeliczone są na te same składniki pokarmowe, jakie podano w zalecanych n.ż. Występujące cztery poziomy ekonomiczne racji pokarmowych (A, B, C i D) są następujące: A — żywienie warunkowo dostateczne o stosunkowo niskich kosztach i minimalnym rąbie bezpieczeństwa w zakresie tzw. deficytowych składników pokarmowych; B — żywienie dostateczne o umiarkowanych kosztach i nieco większym rąbie bezpieczeństwa; C — żywienie pełnowartościowe o dość wysokich kosztach i dość dużym rąbie bezpieczeństwa; D — żywienie najlepsze, określone jako docelowe, w rozwoju gospodarczym. Stosownie do aktualnych potrzeb 1 możliwości mogą być czynione pewne przesunięcia produktów w obrębie określonej racji pokarmowej pod warunkiem zachowania właściwych proporcji zalecanych składników pokarmowych.

Znak jakości

Znak jakości, prawnie chroniony symbol zamieszczony na wyrobach przemysłowych, potwierdzający wysoki poziom jakości wyrobu. Rozróżnia się dwie klasy z.j.: klasą „Q” i klasą ,,1”, oraz znak kontrolny. Znakiem „Q” może być oznaczony wyrób, którego poziom jakości nie ustępuje jakości wyrobów przodujących producentów w świecie oraz spełnia wymagania określone w zaleceniach i normach międzynarodowych. Znakiem klasy „1” oznacza się wyrób, który reprezentuje najwyższy poziom jakości produkcji i nie ustępuje wyrobom zagranicznym dobrej jakości. Znakiem kontrolnym natomiast oznacza się wyroby, które nie zostały zakwalifikowane do klasy „Q” lub „1”, lecz odpowiadają założeniom norm, zatwierdzonej dokumentacji oraz wymaganiom wynikającym z przeznaczenia wyrobu do użytku. Znak ten dotyczy wyrobów podlegających obligatoryjnym badaniom i obowiązkowi oznaczania z.j. Klasyfikacja z.j. w polskiej praktyce gospodarczej jest najbardziej kompleksową formą atestowania poziomu jakości wyrobu. Oznaczenie wyrobu z.j. potwierdza wysoki poziom rozwiązania technicznego wyrobu {jakości typu) oraz jakości jego wykonania. Kryteriami kwalifikacyjnymi z.j. są nowoczesność rozwiązania konstrukcyjnego, funkcjonalność, poziom estetyki, bezpieczeństwo i wygodna eksploatacja, zastosowanie właściwych surowców i materiałów, funkcjonalność i estetyka opakowania, ustabilizowany proces produkcji. Oznaczenie wyrobu z.j. poprzedzają badania laboratoryjne, organoleptyczne, ocena estetyki, badania eksploatacyjno-użytkowe, analiza opinii odbiorców i użytkowników ze szczególnym uwzględnieniem przyczyn reklamacji i napraw gwarancyjnych.

Zjednoczenie wiodące

Zjednoczenie wiodące, zjednoczenie przemysłu kluczowego (budownictwa) lub inna jednostka organizacyjna wyznaczona przez właściwego ministra do wykonywania funkcji koordynacji branżowej; powoływane są w branżach rozproszonych organizacyjnie. Z.w. zobowiązane jest skupić wszystkie przedsiębiorstwa i opracować z nimi porozumienie ogólnobranżowe, normujące tryb współpracy przy planowaniu perspektywicznym i wieloletnim, metody i kierunki pogłębiania specjalizacji produkcji, zasady wzajemnej pomocy w zakresie stosowania najracjonalniejszych metod produkcji itp. Organem porozumienia ogólnobranżowego jest komisja ogólnobranżowa złożona z przedstawicieli wszystkich uczestników porozumienia. Udział w porozumieniu branżowym jest obowiązkowy dla jednostek gospodarki uspołecznionej, dobrowolny zaś dla jednostek organizacyjnych przemysłu prywatnego i warsztatów rzemieślniczych, reprezentowanych przez swoje zrzeszenia gospodarcze i izby rzemieślnicze. Z.w. nie ma uprawnień zwierzchnich w stosunku do członków porozumienia ogólnobranżowego; wszystkie sprawy rozstrzygane są w trybie umowy uzgodnionej z zainteresowanymi, spory zaś rozstrzygają zwierzchnicy resortowi zainteresowanych Jednostek. Najważniejsze funkcje i zadania z.w. sprowadzają się do badania i bilansowania zapotrzebowań z możliwościami produkcyjnymi uczestników porozumienia, podziału zadań planowych, opracowywania projektów specjalizacji i kooperacji produkcji, organizowania wspólnych przedsięwzięć, opiniowania nowych zamierzeń inwestycyjnych branży, prowadzenia wspólnej polityki technicznej itp. Z.w. reprezentuje na zewnątrz wspólne interesy całej branży. Jeśli zaś chodzi o stosunki wewnętrzne, obowiązkiem zjednoczenia jest dbanie o to, aby w Obrębie branży uwzględniane były interesy poszczególnych uczestników porozumienia i zachowana była równość ich uprawnień. Decyzje z.w. są wiążące dla uczestników porozumienia, o ile mieszczą się one iw zakresie uchwał podjętych przez komisje ogólnobranżowe lub zostały uzgodnione z instancjami nadrzędnymi. Uczestnicy porozumienia branżowego mają obowiązek udzielania z.w. wszelkich informacji i dokumentów niezbędnych mu do prawidłowego wykonywania obowiązków. Mają równocześnie prawo korzystać z usług z.w. oraz z jego pomocy fachowej i techniczno-organizacyjnej. W ramach tej pomocy z.w. jest formalnie uprawnione do dokonywania przerzutów planowych limitów środków działania. Ze względu na istniejące bariery resortowe jest to jednak w praktyce operacja bardzo trudna. Z.w. dysponuje funduszem branży, który służy do finansowania wspólnych przedsięwzięć gospodarczych branży, w tym także do pokrywania kosztów administracyjnych porozumienia, np. kosztów funkcjonowania sekretariatu, komisji branżowej.’ Fundusz branży powstaje z wpłat uczestników porozumienia. Z.w. w liczbie 136 działają na mocy uchwały nr 116 RM z 14 V 1965 o współpracy i koordynacji gospodarczej (M.P. 1965, nr 33). Ich działalność przynosi pozytywne efekty. Porozumienie branżowe ułatwia bowiem zbilansowanie zapotrzebowania odbiorców na wyroby branży i możliwości jego pokrycia, pogłębia specjalizację produkcji, a tym samym zapewnia lepsze wykorzystanie zdolności produkcyjnych wszystkich uczestników porozumienia. Efekty te nie są Jednak pełne wskutek występowania często sprzecznych interesów resortów, branż reprezentowanych przez z.w., rad narodowych i organizacji spółdzielczych. Sprzeczności te l trudności wynikają bądź z partykularyzmu, bądź z istoty reprezentowanych form własności. Nierzadko są one też konsekwencją faktu, że współpraca uczestników porozumienia uwarunkowana jest administracyjnym przymusem, a nie ich ekonomicznym zainteresowaniem.

Zapasy materiałowe

Zapasy materiałowe, oznaczają dobra materialne, znajdujące się w dyspozycji jednostek gospodarczych i przeznaczone do wykonania produkcyjnej lub usługowej działalności prowadzonej przez te jednostki. Przedmiotem z.m. są dobra przeznaczone do produkcyjnego przetworzenia lub zużycia na cele eksploatacyjne. Struktura rzeczowa z.m. jest zróżnicowana w zależności od rodzaju działalności gospodarczej, do której są przeznaczone. Np. w skład z.m. w stoczni wchodzą nie tylko blachy stalowe, z których budowane są kadłuby, lecz również całość urządzeń i sprzętu przeznaczonego do wyposażenia statków, a więc silniki napędu głównego i in., windy pokładowe, urządzenia nawigacyjne itp. w skład z.m. wchodzą również narzędzia, materiały na narzędzia wykonywane na własne potrzeby, materiały do wykonywania remontów, paliwo, ogumienie do działalności gospodarczej, pokrywa się częścią akumulowanego dochodu narodowego, dlatego wielkość z.m. znajduje poczesne miejsce w narodowych planach gospodarczych i w planach przedsiębiorstw. W polskiej praktyce gospodarczej przyjmuje się na ogół, że w przemyśle na każdy 1 % wzrostu wielkości produkcji powinno przypadać nieco mniej przyrostu z.m. W rzeczywistości przyrost z.m. bywa większy i często przekracza stosunek 1:1.

Zaopatrzenie materiałowo-techniczne

Zaopatrzenie materiałowo-techniczne, działalność mająca na celu zaspokojenie potrzeb produkcyjnych zakładów pracy oraz zbiorowych potrzeb konsumpcyjnych określonych instytucji. W praktyce rozróżnia się trzy rodzaje potrzeb produkcyjnych: 1. bezpośrednio produkcyjne; 2. inwestycyjne; 3. potrzeby związane z obsługą działalności produkcyjnej zakładu. Do instytucji korzystających z z.m.-t. na cele konsumpcji zbiorowej należą m. in.: szkolnictwo, lecznictwo, jednostki wojskowe. Z.m.-t. zajmuje się specjalny aparat organizacyjny: u dostawców — branżowe biura zbytu, u odbiorców — zakładowe komórki zaopatrzenia, a niekiedy — centralne składnice zaopatrzenia, działające jako wyodrębnione przedsiębiorstwa (np. bazy sprzętu technicznego w rolnictwie). W gospodarce socjalistycznej z.m.-t. oparte jest na innym systemie niż zaopatrzenie ludności, które odbywa się w zasadzie w warunkach wolnego rynku; stąd — w przeciwieństwie do tego ostatniego — nosi nazwę zaopatrzenia pozarynkowego. Ze względu na znaczenie z.m.-t. dla wykonania zadań gospodarczych, stanowi ono przedmiot oddzielnej części narodowego planu gospodarczego, a w przedsiębiorstwie jest jedną z głównych części planu.

Wytyczne do planu

Wytyczne do planu, zespół wskaźników i zaleceń do planów wieloletnich i rocznych opracowywany przez Komisje Planowania w porozumieniu z resortami oraz prezydiami WRN i uchwalany przez Radę Ministrów; w.d.p. obejmują w zasadzie wskaźniki dotyczące inwestycji, nakładów na kapitalne remonty, importu i eksportu, zaopatrzenia rolnictwa w środki produkcji itp.; stanowią podstawę sporządzania resortowych projektów planów oraz projektów planów prezydiów WRN. Ministerstwa nadzorujące gospodarkę planową centralnie dokonują podziału wytycznych dla zjednoczeń (jednostek równorzędnych), te z kolei ustalają wytyczne dla przedsiębiorstw. Główną rolę we w.g. odgrywa — akumulacja pewnej części dochodu narodowego. Powiększa ona istniejący już zasób majątku produkcyjnego (kapitału) i stwarza nowe miejsca pracy z reguły lepiej wyposażone na skutek postępu technicznego. Postępowi technicznemu towarzyszy również postęp wiedzy, nauki, oświaty, kultury, ochrony zdrowia i wypoczynku, który wpływa na jakość pracy, poziom kwalifikacji siły roboczej i tym samym na wzrost jej wydajności. Akumulacja stwarza jedynie potencjalne warunki wzrostu, które prowadzą do faktycznego wzrostu dochodu narodowego w zależności od wzrostu zatrudnienia i przede wszystkim wzrostu wydajności pracy. Ten ostatni czynnik decyduje bowiem w dłuższym okresie o wzroście dochodu narodowego na 1 mieszkańca i tym samym o wzroście stopy życiowej danego społeczeństwa. Tempo wzrostu dochodu narodowego zależy w poważnym stopniu od charakteru panujących -> stosunków produkcji. W kapitalizmie o wzroście dochodu narodowego decyduje nie sam fakt zwiększania zdolności produkcyjnych zasobu kapitału, ale przede wszystkim odpowiedni wzrost efektywnego popytu na^ dobra kapitałowe i konsumpcyjne. Jeśli popyt wzrasta niedostatecznie, wówczas obserwujemy zjawisko niepełnego wykorzystania zdolności produkcyjnych, co jest z reguły trwałą cechą rozwiniętej gospodarki kapitalistycznej. Wzrost efektywnego popytu związany jest przede wszystkim ze wzrostem wydatków inwestycyjnych, które po pewnym okresie zwiększają zdolności produkcyjne gospodarki kapitalistycznej. Pod wpływem różnych sprzeczności, wydatki inwestycyjne ulegają okresowo powtarzającym się załamaniom, które z kolei prowadzą do spadku zysków, dochodu narodowego, do wzrostu bezrobocia itp. W ten . sposób w.g. w kapitalizmie przebiega przez powtarzające się nieregularne wahania cykliczne, stąd też gospodarka kapitalistyczna w długim okresie nie może rozwijać się zgodnie z potencjalnymi możliwościami określonymi przez dostępne zasoby siły roboczej oraz postęp techniczny. W socjalizmie w.g. realizowany jest planowo przez państwo, które decyduje o ogólnych wielkościach akumulacji i głównych kierunkach inwestowania. W przeciwieństwie do kapitalizmu, poziom dochodu narodowego nie jest wyznaczany wielkością realizowanych inwestycji, a określany jest przez istniejące zdolności wytwórcze. W socjalizmie także może wystąpić zjawisko niepełnego wykorzystania zdolności wytwórczych. Nie powinno ono jednak wynikać z niedostatecznego efektywnego popytu, jak w przypadku gospodarki kapitalistycznej, a spowodowane być może niedociągnięciami organizacyjnymi, dysproporcjami techniczno-bilansowymi, błędami w planowaniu itp., które mogą być stopniowo usuwane dzięki stałemu doskonaleniu metod planowania i zarządzania gospodarką narodową. Tempo wzrostu dochodu narodowego jest określone przez stopę inwestycji, przeciętną efektywność tych inwestycji oraz przez stopień poprawy w wykorzystaniu aparatu wytwórczego i zatrudnionej siły roboczej. Ponieważ w socjalizmie nie występują wahania koniunkturalne i stopa inwestycji wyznaczana jest bezpośrednio przez państwo, wobec tego przeciętne tempo wzrostu dochodu narodowego jest z reguły wyższe od tempa w krajach kapitalistycznych. W teorii ekonomii mechanizm w.g. przedstawiany jest w postaci modeli ( model w teorii ekonomicznej), stanowiących zespół logicznie zwartych założeń, w obrębie których ustalane są zasadnicze związki ilościowe, zachodzące między zmiennymi makroekonomicznymi. Model może być skonstruowany w postaci opisowej lub występować jako układ matematycznych równań zapisanych w postaci ogólnych symboli i ilustrowanych określonymi wykresami. Oprócz licznej grupy modeli teoretycznych, próbujących rozmaicie przedstawić przyczyny, przebieg i skutki procesu akumulacji, obecnie w coraz większej liczbie krajów konstruuje się modele ekonometryczne. Różnią się one tym od modeli teoretycznych, że ich parametry wyznaczone są w sposób empiryczny na podstawie odpowiednich danych statystycznych o kształtowaniu się poszczególnych zmiennych w przeszłości. Modele te stwarzają naukowe podstawy do stosunków kapitalistycznych w socjalistycznych. Metodologicznie odrębnym nurtem badań w.g. były marksowskie schematy rozszerzonej reprodukcji. Na podstawie tych schematów G. A. Feldman w 1021) stworzył pionierski model w.g. dla stosunków socjalistycznych. M. Kalecki nadał marksowskim schematom interpretację popytową, wyprowadzając z niej podstawową tezę, że wydatki inwestycyjne określają zyski, a przy stałej stopie eksploatacji również dochód narodowy 1 zatrudnienie. Na tej podstawie zbudował on model wahań koniunkturalnych wokół rosnącego trendu. Współczesne neoklasyczne modele w.g. koncentrują się głównie wokół wyboru technik produkcji, postępu technicznego i sposobu mierzenia kapitału. ‚ Podział dochodu narodowego związany natomiast został z funkcją produkcji skonstruowaną wg zasad krańcowej produkcyjności czynników wytwórczych. Wielkość wydatków inwestycyjnych określana jest w każdym neoklasycznym modelu przez wielkość nagromadzonych oszczędności pochodzących w całości z zysków. Zakłada się zawsze, że w.g. jest realizowany w warunkach doskonałej konkurencji przy pełnym wykorzystaniu kapitału i pełnym zatrudnieniu siły roboczej. Przy tych założeniach o w.g. decydują wyłącznie czynniki wpływające na podaż, a nie efektywny popyt. Neoklasyczne modele w.g. są zazwyczaj wysoce sformalizowane matematycznie i niewiele mają wspólnego z rzeczywistością gospodarki kapitalistycznej. Znacznie większy stopień realizmu wykazują keynesowskie teorie w.g. opracowane po II wojnie światowej. Za podstawę przyjmują one dominującą rolę czynnika efektywnego popytu we w.g., wobec tego główny nacisk położony jest w nich na funkcję decyzji inwestycyjnych i problematykę podziału dochodu narodowego. Wyraźnie podkreśla się w tych modelach podwójny charakter wydatków inwestycyjnych, które z jednej strony tworzą nowy efektywny popyt, z drugiej zaś po pewnym czasie rozszerzają zdolności wytwórcze gospodarki kapitalistycznej. Równowaga może być utrzymana tylko pod warunkiem, że efektywny popyt będzie rósł równomiernie ze wzrostem zdolności wytwórczych. Stwierdza się w nich Jednak, że kapitalizm nie Jest w stanic spełnić tych warunków, dlatego w.g, przybiera nieuchronnie formę wahań cyklicznych, którym towarzyszy bezrobocie i niepełne wykorzystanie aparatu wytwórczego. Podczas gdy w modelach keynesowskich typu Harroda-Domara wyrażona Jest optymistyczna wiara w możliwość całkowitego usunięcia lub przynajmniej poważnego złagodzenia tych negatywnych zjawisk, pod warunkiem jednak szerokiego stosowania interwencjonizmu państwowego, to z modelu Kaleckiego wynikają mniej optymistyczne wnioski, dotyczące efektywnego funkcjonowania rozwiniętej gospodarki kapitalistycznej. Poza tym w modelach Harroda-Domara nie występują czynniki bezpośrednio określające długofalowy trend W.g. Kalecki natomiast zbudował model wahań cyklicznych wokół rosnącej linii trendu, określonej przez szeroko pojęte innowacje techniczne (wynalazki), bez których gospodarka kapitalistyczna pozostałaby statyczna. W latach 50-tych zaczęto rozwijać n owe teorie w.g. odnoszące się do słabo rozwiniętych ‚krajów kapitalistycznych. Węzłowym problemem dla tych krajów jest wybór metod i kierunków uprzemysłowienia, określenia źródeł akumulacji, ustalenia związków ze światem zewnętrznym, przepływu dóbr i siły roboczej między przemysłem a rolnictwem itp. Marksistowska koncepcja w.g. podkreśla niezbędność wielu reform społecznych i instytucjonalnych jako warunku szybkiego w.g. i niepowtarzalność tej drogi uprzemysłowienia, po jakiej w przeszłości kroczyły rozwinięte obecnie kraje kapitalistyczne. Spór o wybór koncepcji w.g. krajów tzw. trzeciego świata ma duży wpływ polityczno-gospodarczy na ukształtowanie ostatecznych wyników trwającego współzawodnictwa między kapitalizmem a socjalizmem.

Wyrób gotowy

Wyrób gotowy, produkt procesu produkcyjnego uzyskany z materiałów przedsiębiorstwa lub materiałów mu dostarczonych. W.g. musi odpowiadać ustalonym normom, warunkom i cechom jakościowym (jakość produktu). Wśród produktów rozróżniamy półfabrykaty i wyroby końcowe, które po zakończeniu przewidzianego dla nich procesu produkcyjnego nie są wykorzystywane dalej jako przedmioty pracy. Wyprodukowane i przeznaczone do sprzedaży
produkty nazywamy w.g. W analizie i planowaniu w.g. ujmuje się w takich miernikach, jak sztuki, tony, metry kwadratowe itd.

Wymiana

Wymiana, faza w procesie reprodukcji społecznej obejmującej produkcję, podział, wymianę i konsumpcję; stanowi ogniwo wiążące produkcję i podział z konsumpcją. W produkcji zostają wytworzone dobra zaspokajające potrzeby ludzkie. Podział określa, jaka część wytworzonych dóbr materialnych przypada poszczególnym klasom społecznym oraz jednostce. Za pomocą w. jednostka otrzymuje dobra materialne przypadające jej w wyniku podziału. Podział określa więc ilość otrzymywanych produktów, w. zaś formę rzeczową, w której jednostka realizuje przypadającą jej część dochodu narodowego. Podstawową fazę reprodukcji stanowi produkcja. O charakterze podziału i w. decyduje charakter produkcji. Ponadto jednak w. cechuje względna samodzielność rozwoju, który określany jest przez swoiste prawa rynku. W. bowiem sama oddziałuje na produkcję, na jej zakres i charakter. W. może występować jako w. bezpośrednia towaru na towar (T-T) lub jako w. dokonywana za pomocą pieniądza (T-P-T). W. bezpośrednia oznacza w. jednych wartości użytkowych na inne. Główną trudnością w. bezpośredniej jest to, że dokonanie jej wymaga spełnienia następującego warunku: właściciel towaru musi znaleźć osobę, która dysponowałaby poszukiwanym przez niego towarem, a jednocześnie potrzebowałaby towaru oferowanego przez niego. Trudności w. bezpośredniej rozwiązuje forma w. dokonywanej za pomocą pieniądza. Przy tej formie w. towar zostaje wymieniony na pieniądz, a następnie pieniądz na inny towar. W. towarów za pośrednictwem aktu kupna i sprzedaży jest formą charakterystyczną dla rozwiniętej produkcji towarowej. Przy cyrkulacji towarów dokonywanej za pośrednictwem pieniądza celem cyrkulacji Jest — podobnie jak przy w. bezpośredniej — w. wartości użytkowych. Proces ten jednak różni się w sposób istotny od w. bezpośredniej. Materialną treścią, procesu w. towarów jest przejście wytworzonych dóbr od jednego właściciela do drugiego; dokonuje się ono jednak w swoistej formie ekonomicznej za pośrednictwem przemiany form wartości: z formy towarowej na pieniężną i z pieniężnej na towarową. Przy w. towarów za pośrednictwem pieniądza akt w. rozpada się na dwa samodzielne akty: na sprzedaż towaru (T-P) i na kupno (P-T), przy czym może wystąpić oddzielenie tych aktów w czasie i przestrzeni. Przy w. bezpośredniej sprzedaż jednego towaru jest jednocześnie kupnem innego, natomiast przy w. dokonywanej za pośrednictwem pieniądza sprzedaży jednego towaru nie musi towarzyszyć kupno drugiego. Zakres i charakter w. zmienia się w poszczególnych formacjach społeczno-ekonomicznych w zależności od charakteru produkcji. We wspólnocie pierwotnej społeczna własność środków produkcji i społeczny charakter produkcji decydowały o grupowym charakterze w. W warunkach prywatnej własności środków produkcji również w. ma charakter prywatny: dokonywana jest przez odrębnych producentów na ich własne ryzyko i w ich interesie. Formacje przed- kapitalistyczne charakteryzuje wąski zakres produkcji towarowej i stosunków wymiennych. Podstawową formę gospodarki stanowi gospodarka naturalna. W. towarów w warunkach prostej produkcji towarowej jest w. produktów pracy; celem jej jest zaspokojenie potrzeb, zamiana wartości użytkowych. W formacji kapitalistycznej zmienia się w sposób uzasadniony zarówno zakres, jak i charakter w. Produkcja towarowa staje się powszechną, panującą formą produkcji; oznacza to wszechstronny rozwój stosunków wymiennych. Jednocześnie ulega przekształceniu charakter w. W warunkach kapitalizmu w. zostaje podporządkowana procesowi wytwarzania i realizacji zysku kapitalistycznego. W warunkach gospodarki socjalistycznej w. związana jest z występowaniem produkcji towarowej; jest w. towarów wytworzonych przez uspołecznionych producentów, Jej charakter, zakres i kierunek rozwoju określany jest przez socjalistyczne stosunki własności.

Współzawodnictwo pracy

Współzawodnictwo pracy, W ustroju socjalistycznym — ruch mający na celu aktywizację załóg pracowniczych w kierunku świadomego, twórczego angażowania się w swoją działalność produkcyjną, w sprawy swoich zakładów, przedsiębiorstw lub instytucji; ułatwia realizację planów gospodarczych, przyczynia się do zwiększenia wydajności pracy, korzystnie wpływa na kształtowanie świadomości socjalistycznej pracujących. W.p. wykorzystuje dla dobra ogólnospołecznego naturalną rywalizację występującą w każdym zespole pracowniczym. Jest to w pełni możliwe w ustroju socjalistycznym, który znosi istniejące w kapitalizmie antagonistyczne sprzeczności między burżuazją a ludźmi pracy. W warunkach kapitalizmu współzawodnictwo znajduje najczęstszy wyraz w bezwzględnej walce konkurencyjnej. Ruch socjalistycznego w.p. zrodził się w Związku Radzieckim; pierwszą jego formą były komunistyczne „subotniki”, polegające na dobrowolnej, bezpłatnej pracy robotników w sobotnie popołudnia. Zadaniom tym służy opracowana przez Radę „Brukselska Nomenklatura Towarowa”, na podstawie której ponad 112 państw zbudowało swoje taryfy celne. Również wartość towarów musi być obliczana wg jednolitych zasad, które znalazły wyraz w opracowanej przez CCC „Brukselskiej Definicji Wartości”, uznawanej i stosowanej przez ponad 80 krajów. CCC nie zajmuje się zagadnieniami polityki celnej. Sprawy te należą do kompetencji GATT. Grupa Robocza ds. Celnych Komitetu Transportu Śródlądowego Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (Genewa) zajmuje się unifikacją procedury celnej sprzyjającej rozwojowi międzynarodowej wymiany towarowej oraz ruchu osobistego. Przedmiotem jej prac jest ujednolicenie zasad i sposobów kontroli celnej, upraszczanie i eliminowanie zbędnych formalności celnych, unifikacja dokumentacji celno-transportowej, usprawnianie działania systemu samochodowych przewozów towarów pod zamknięciem celnym (system TIR), przewozów towarów w kontenerach pod zamknięciem celnym itd. Rezultatem prac Grupy są konwencje, umowy międzynarodowe i rezolucje dotyczące reglamentacji celnej oraz ulg i ułatwień przy przekraczaniu granicy. Konferencja Kierowników Zarządów Ceł Państw Socjalistycznych realizuje wielostronną współpracę zarządów ceł tych krajów w formie odbywających się corocznie konferencji. Nie ma ona statutu organizacji międzynarodowej, nie wchodzi również w skład żadnego z organów RWPG. Zadaniem jej jest m. in. unifikacja przepisów celnych, upraszczanie i ujednolicanie formalności celnych oraz wprowadzanie ułatwień w ruchu osobowym i towarowym. Rezultatem prac Konferencji jest opracowanie, przyjęcie oraz stosowanie przez zainteresowane kraje porozumień i zaleceń wprowadzających ułatwienia i uproszczenia w kontroli celnej obrotu towarowego, w ruchu podróżnych i w obrocie pocztowym. Międzynarodowe Biuro Publikacji Taryf Celnych jest organem wykonawczym Międzynarodowym nastąpiło jednak wypaczenie idei w.p., wyrażające się w pogoni za efektami za wszelką cenę, w związku z czym w.p. straciło swoją popularność w społeczeństwie. W latach 60-tych ruch w.p. odradza się. W.p. występuje w różnych formach. Zależnie od liczby uczestników oraz stosunków między nimi rozróżnia się w.p. indywidualne i zespołowe. W.p. indywidualne, np. o tytuł najlepszego w zawodzie, o wzorowe utrzymanie miejsca pracy, bardzo skutecznie uruchamia bodźce moralne. W.p. zespołowe między brygadami, grupami, a nawet całymi wydziałami i zakładami wzmacnia zwartość kolektywów pracowniczych, polepsza współdziałanie wewnątrz współzawodniczących zespołów. Zależnie od celu stawianego przed ruchem w.p. rozróżnia się bardzo wiele form w.p.: może ono dotyczyć wzrostu produkcji, wydajności pracy, lepszego wykorzystania zdolności produkcyjnych, oszczędności materiałów, wprowadzenia najbardziej przodujących metod pracy, podniesienia kwalifikacji, przyspieszenia obrotu środków obrotowych, jakości wyrobów, wzorowej pracy pod każdym względem. Do w.p. można też zaliczyć pracowniczy ruch racjonalizatorski. Od lat 60-tych formą w.p., szczególnie rozpowszechnioną w polskim przemyśle, są brygady pracy socjalistycznej; ta or- ma w.p. ma na celu wzrost sprawności kolektywów i wzrost satysfakcji z pracy w wyniku kształtowania socjalistycznych stosunków przyjaznej współpracy między członkami brygad. Powodzenie każdej z form w.p. zależy od starannego opracowania zasad i prawidłowej oceny wyników osiąganych przez współzawodniczących. Koordynacja i czuwanie nad prawidłowym rozwojem ruchu w.p. w skali ogólnokrajowej należy do zadań związków zawodowych. W przedsiębiorstwach nad rozwojem w.p. czuwają organa samorządu robotniczego.

Współczynnik śmiertelności

Współczynnik śmiertelności, W praktyce służby zdrowia określa się jako stosunek liczby zmarłych do liczby chorych; najczęściej obliczany jest wg zgonów w zamkniętych zakładach służby zdrowia na poszczególne choroby lub grupy chorób.