Archive for the ‘Biznes’ Category

Dochód narodowy

Dochód narodowy (produkt czysty), część produktu globalnego, nowo wytworzona przez pracę produkcyjną; inaczej mówiąc — ta część produktu globalnego, która pozostaje po odliczeniu środków produkcji zużytych na jego wytworzenie. D.n. równa się sumie płac pracowników zatrudnionych w sferze produkcji materialnej i wartości produktu dodatkowego. D.n. stanowi jedyne źródło, z którego społeczeństwo czerpie środki utrzymania oraz środki niezbędne do zapewnienia nieprzerwanego rozwoju gospodarki narodowej. Od wielkości d.n., od jego stałego wzrostu i składu, tj. udziału w nim różnego rodzaju środków spożycia oraz środków produkcji, zależy wzrost stopy życiowej ludności oraz stałe zwiększanie siły gospodarczej kraju. D.n., podobnie jak produkt globalny, ujmuje się w formie naturalnej jako sumę wartości użytkowych (w mld zł wg cen porównywalnych) oraz w formie wartościowej (w mld zł wg cen bieżących). D. n. powstaje dzięki pracy produkcyjnej wydatkowanej we wszystkich działach (gałęziach i przedsiębiorstwach) gospodarki narodowej. Tę część produkcji globalnej, która pozostaje po odliczeniu środków produkcji zużytych na jej wytworzenie, nazywa się produkcją czystą. Wartość produkcji czystej pewnego działu gospodarki narodowej (np. przemysłu) równa się sumie wartości produkcji czystej wszystkich gałęzi wchodzących w skład tego działu. Wartość produkcji czystej gałęzi gospodarki narodowej równa się sumie wartości produkcji czystej wszystkich przedsiębiorstw należących do tej gałęzi. Produkcja czysta stanowi więc część d.n. wytworzoną w określonych przedsiębiorstwach, gałęziach czy działach gospodarki narodowej. Oprócz d.n. we właściwym znaczeniu, zwanego również d.n. netto, rozróżnia się d. n. brutto. Obejmuje on d.n. netto powiększony o amortyzację środków trwałych; równa się więc produktowi globalnemu zmniejszonemu o materiały zużyte do jego wytworzenia. W konsekwencji występuje również produkcja czysta netto i produkcja czysta brutto działu, gałęzi czy przedsiębiorstwa. Produkcja czysta brutto jest większa od produkcji czystej netto o wielkości amortyzacji środków trwałych. Struktura działowa (gałęziowa) d. n. — udział poszczególnych działów (lub gałęzi) gospodarki narodowej w tworzeniu d.n.; wskazuje na charakter ekonomiczny kraju. W krajach zacofanych — przy ogólnie niskim poziomie d n. — główny udział w tworzeniu d.n. ma rolnictwo; stosunkowo wysoki udział przypada także na przemysł wytwarzający surowce oraz przemysł lekki. Kraje rozwinięte cechuje przewaga przemysłu w tworzeniu d.n., w tym stosunkowo wysoki udział przypada na przemysł ciężki. Struktura społeczna d.n. — udział poszczególnych sektorów gospodarczych (socjalistycznego, drobnotowarowego, kapitalistycznego) oraz form własności socjalistycznej (państwowej i spółdzielczej) w tworzeniu d.n. Wielkość fizyczna (wolumen) d. n. zależy od trzech czynników: 1. ilości pracy produkcyjnej wydatkowanej w produkcji materialnej; 2. wydajności pracy; 3. oszczędności w zużyciu środków produkcji do wytworzenia produktu globalnego. Ponadto rozróżnia się d.n. krajowy i wytworzony. D.n. krajowy jest sumą produkcji czystej, liczonej wg krajowych cen realizacji. D.n. wytworzony równy jest wartości d.n. krajowego oraz wartości tzw. rachunku różnic cen w handlu zagranicznym. Ta ostatnia obrazuje dochód uzyskany z tytułu międzynarodowej wymiany towarów i usług materialnych przy stosowaniu wyceny importu i eksportu wg krajowych cen realizacji. Istnieje również podział na d.n. wytworzony i podzielony. Ten ostatni różni się od d.n. wytworzonego i nadwyżkę importu nad eksportem (lub odwrotnie) oraz o straty d.n. W socjalizmie d.n. dzieli się na produkt dla siebie, przypadający pracownikom zatrudnionym w produkcji materialnej, i na produkt dla społeczeństwa, przypadający pracownikom zatrudnionym poza sferą produkcji materialnej oraz przeznaczony na zaspokojenie różnych potrzeb społecznych, a zwłaszcza na rozwój gospodarki narodowej. Podział d.n. na produkt dla siebie i produkt dla społeczeństwa dokonuje się przez podział pierwotny, wtórny oraz dalsze podziały, w procesie pierwotnego podziału d.n. tworzą się tzw. dochody pierwotne. W okresie przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu występują dochody pierwotne zwłaszcza: 1. pracowników zatrudnionych w gospodarce socjalistycznej; 2. indywidualnych chłopów; 3. indywidualnych rzemieślników; 4. elementów kapitalistycznych w mieście; 5. pracowników najemnych zatrudnionych w gospodarce kapitalistycznej, a także drobnotowarowej w mieście 1 na wsi; 6. przedsiębiorstw uspołecznionych obejmujące tzw. zysk i podatek obrotowy, składki ubezpieczeń społecznych i in. Suma tych wszystkich dochodów pierwotnych stanowi d.n. Wtórne i dalsze podziały d.n. dokonują się przez opłatę podatków na rzecz państwa, przekazywanie składek ubezpieczeniowych na rzecz instytucji ubezpieczeń i opłatę usług. Podstawową rolę we wtórnym podziale d.n. odgrywa budżet państwa. Przez wtórny podział d.n. tworzy się scentralizowany czysty dochód państwa, z którego wypłacane są uposażenia pracownikom zatrudnionym poza sferą produkcji materialnej, a więc np. urzędnikom administracji, lekarzom, nauczycielom, utrzymuje się armię 1 dokonuje inwestycji. W wyniku wtórnego i dalszych podziałów d.n. ludzie pracy otrzymują świadczenia z zakresu ochrony zdrowia, wczasów, oświaty, pobierają emerytury, zasiłki itp. W efekcie pierwotnego, wtórnego i dalszych podziałów d.n. tworzą się ostateczne dochody poszczególnych grup ludności i państwa. Ostateczne zużycie d.n. polega na Jego spożyciu (indywidualnym lub zbiorowym) bądź zakumulowaniu. W kapitalizmie d.n. oblicza się w inny sposób niż w socjalizmie. Zasadnicza różnica między marksistowską a burżuazyj- ną koncepcją d.n. polega na tym, że ta ostatnia do produktu globalnego, stanowiącego wielkość wyjściową do obliczania d.n., wlicza oprócz produktów i usług materialnych także usługi niematerialne, tj. oświatę, ochronę zdrowia, administrację publiczną itp. A zatem d.n. obliczony w ten sposób będzie zawsze wyższy od d. n. obliczonego za pomocą metody stosowanej w krajach socjalistycznych. Ponadto w krajach kapitalistycznych oblicza się d.n. w dwóch różnych wersjach; 1. d.n. brutto bez potrącania produktu globalnego amortyzacji środków trwałych (m. in. ze względu na umowny w praktyce charakter stawek amortyzacyjnych), co w terminologii amerykańskiej nazywa się gross national product (skrót: GNP); 2. d.n. właściwy z potrąceniem amortyzacji — net national product (skrót: NNP). D.n. oblicza się również w cenach rynkowych (at market prices) i w cenach rynkowych z potrąceniem podatków pośrednich (at factor cost), mający odpowiadać wielkości nakładów. W ustroju kapitalistycznym d.n. dzieli się na produkt niezbędny i na produkt dodatkowy przybierający postać wartości dodatkowej. Produkt niezbędny występuje w postaci funduszu płac robotników. Z wartości dodatkowej powstają dochody klasy kapitalistów i właścicieli ziemskich. Dochody robotników, kapitalistów i właścicieli ziemskich stanowią dochody pierwotne. Do dochodów pierwotnych zalicza się również dochody chłopów, właścicieli gospodarstw drobnotowarowych i rzemieślników. Dochody pierwotne ulegają dalszemu podziałowi; dokonuje się to przez zakup usług, system cen i system podatkowy. W wyniku wtórnego i dalszych podziałów d.n. powstają dochody właścicieli przedsiębiorstw usługowych, pracowników sfery nieprodukcyjnej i dochody państwa kapitalistycznego. Istotną zmianę w podziale d.n. w gospodarce kapitalistycznej wprowadziło powstanie i rozwój ->• monopoli kapitalistycznych oraz rozwój kapitalizmu państwowego. Na skutek wysokich cen monopolowych część dochodów klasy robotniczej, pracującego chłopstwa, inteligencji pracującej, a także tych grup kapitalistycznych, które działają w nie- zmonopolizowanych gałęziach gospodarki zostaje przejęta przez monopole. Za pomocą systemu podatkowego państwo burżuazyjne przekształca znaczną część dochodów w dochody państwowe służące do utrzymania aparatu państwowego, a zwłaszcza przeznaczane na wydatki wojenne. Ustalając niskie ceny produktów wytwarzanych w sektorze państwo- wo-kapitalistycznym, a sprzedawanych przedsiębiorstwom kapitalistycznym, państwo dokonuje redystrybucji d.n. na rzecz tych przedsiębiorstw. W rezultacie całego procesu podziału, d.n. w ustroju kapitalistycznym dzieli się na: 1. dochody klas posiadających i państwa kapitalistycznego; 2. dochody pracujących zatrudnionych zarówno w sferze produkcji materialnej, jak i w gałęziach nieprodukcyjnych. W ostatecznym wyniku d. n. przeznaczany jest — podobnie jak w socjalizmie — na akumulację i spożycie.

Dniówka obrachunkowa

Dniówka obrachunkowa, miara nakładu pracy i forma podziału dochodu między kołchoźników, odpowiadająca niższej fazie rozwoju systemu kołchozowego w Związku Radzieckim (stosowana również w spółdzielniach produkcyjnych w Polsce i innych krajach socjalistycznych). D.o. jest wewnątrzkołchozową miarą nakładów pracy. Przy tym systemie nakłady pracy poszczególnych kołchoźników mierzone są bezpośrednio czasem jej trwania oraz oceniane i obliczane nie w formie pieniężnej, a w postaci określonej liczby d.o. Za pomocą d. o. praca o różnym stopniu złożoności jest wyrażana jako praca jednorodna w obrębie danego kołchozu. Praca wymagająca kwalifikacji wyższych niż przeciętne może być przeliczana np. na 1,5 lub 2 d.o., praca o kwalifikacjach niższych będzie przyrównywana do 0,5 lub 0,75 d.o. Na wykonanie danej czynności przewiduje się normatywnie określoną liczbę d.o., np. za wykonanie normy czynności A zapisuje się kołchoźnikowi i d.o., przy czynności B — 1,5 d. o. Ogólna liczba d.o. wykonanych przez kołchoźnika w ciągu roku jest miarą jego wkładu w tworzenie produktu kołchozu i jednocześnie podstawą określenia jego udziału w przeznaczonej do podziału części dochodu ogólnego kołchozu. Każdej d.o. odpowiada pewna część tego dochodu, który przeznacza się do podziału wg pracy. Płacę za 1 d.o. w ciągu roku otrzymuje się dzieląc część dochodu przeznaczoną do podziału przez ogólną liczbę przepracowanych d.o. Dochód poszczególnych kołchoźników oblicza się natomiast jako iloczyn liczby przepracowanych przez nich d.o. i ustalonej opłaty za 1 d.o. Przy systemie d.o. znaczna część opłat za pracę dokonywana jest w formie naturalnej. W Związku Radzieckim odchodzi się obecnie od systemu d.o., zastępując go bezpośrednią opłatą pieniężną i wprowadzając gwarantowaną opłatę pracy. Wzorcowy statut kołchozu przyjęty w 1969 przez III Wszechzwiązkowy Zjazd Kołchoźników nie przewiduje już mierzenia nakładów pracy i płac w formie d. o. Podobne tendencje występują również w Polsce i innych krajach socjalistycznych

Dewizowe ograniczenia

Dewizowe ograniczenia, wprowadzane są przez państwa, niezależnie od ich ustroju, w celu poddania kontroli obrotów płatniczych z zagranicą. W Polsce o.d. polegają na zakazie dokonywania bez zezwolenia obrotów wartościami dewizowymi, zwłaszcza zawierania umów, w wyniku których następują albo mogą nastąpić płatności w stosunku do zagranicy lub cudzoziemców oraz dokonywania takich płatności; zezwolenia wymaga także dysponowanie mieniem posiadanym za granicą, udzielanie kredytu i zaciąganie zobowiązań wobec zagranicy i cudzoziemców oraz wywóz, przywóz i przewóz niektórych wartości dewizowych. W tym ujęciu o.d. odnoszą się tylko do fizycznych i prawnych osób prywatnych. W przypadku przedsiębiorstw i instytucji nie będących osobami prywatnymi słuszniej jest mówić o systemie dewizowym obowiązującym gospodarkę uspołecznioną; system ten polega głównie na tym, że płatności w obrotach z zagranicą dokonywane są w obrębię planów obrotów płatniczych z zagranicą. Władzami, które w Polsce udzielają ogólnych i indywidualnych zezwoleń dewizowych, są minister finansów, minister handlu zagranicznego oraz Narodowy Bank Polski.

Czynników produkcji rozmieszczenie i przenośność w skali międzynarodowej

Czynników produkcji rozmieszczenie i przenośność w skali międzynarodowej, przez czynniki produkcji rozumie się zagregowane w trzy grupy elementy produkcji, w wyniku połączenia których w procesie wytwarzania powstaje towar, są to: ziemia, praca i kapitał. Rozmieszczeniem czynników produkcji zajmuje się geografia ekonomiczna oraz teoria lokalizacji, ich przenośnością zaś — nauka o międzynarodowych stosunkach gospodarczych, a zwłaszcza teoria międzynarodowego podziału pracy i handlu zagranicznego. Rozwiniętą koncepcję czynników produkcji w związku z ich wpływem na specjalizację międzynarodową i handel zagraniczny stworzyli w okresie międzywojennym dwaj szwedzcy ekonomiści E. Heckscher i B. Ohlin. Zgodnie z tą koncepcją różnice w kosztach komparatywnych, stanowiących podstawę międzynarodowego podziału pracy, powstają na skutek różnych cen czynników produkcji kształtujących się pod wpływem rzadkości lub obfitości ich występowania w danym kraju czy regionie. Wg K. E. Hanssona koncepcję tę można przedstawić w sposób następujący. Ohlin przyjął założenie, zgodnie z którym swobodne przemieszczanie się towarów i czynników produkcji istnieje w obrębie każdego kraju (regionu), natomiast w stosunkach między krajami (regionami) istnieje tylko swoboda przepływu towarów, nie ma natomiast swobodnego przemieszczania się czynników produkcji. Ponieważ istnieje nierównomierne rozmieszczenie tych czynników w skali światowej, to przy braku ich mobilności są one tanie w krajach, gdzie znajdują się w stosunkowej obfitości, i drogie w krajach, gdzie są stosunkowo rzadkie. W tych warunkach produkcja poszczególnych wyrobów, wymagająca — zdaniem Ohlina — łączenia czynników produkcji w określonych stałych proporcjach ,,wszędzie takich samych”, jest droższa lub tańsza w zależności od wyposażenia danego kraju w czynniki produkcji. Stanowi to podstawę specjalizacji międzynarodowej i handlu światowego. Za najważniejszy brak w teorii Heckschera—Ohlina — poza przyjęciem subiektywnej teorii wartości opartej na zasadach wolnej gry popytu i podaży — uważa się jej statyczny charakter, petryfikujący już ukształtowane przestrzenne i rzeczowe struktury produkcji. Z punktu widzenia natomiast metodologii rozumowania, podstawowe założenia tej koncepcji mogą być przydatne do analizy mechanizmu przestrzennego kształtowania się struktur ekonomicznych w gospodarce światowej. Na temat cen czynników produkcji pisał K. Marks, co następuje: ,,Jeżeli w jakimś kraju płaca robocza i cena ziemi jest niska, natomiast wysoki jest procent z kapitału, gdyż kapitalistyczny sposób produkcji w ogóle tam się nie rozwinął, w innym zaś kraju płaca robocza i cena ziemi są nominalnie wysokie, natomiast niski jest procent z kapitału, to w jednym kraju kapitalista stosuje więcej pracy i ziemi, w drugim — stosunkowo więcej kapitału. Gdy się oblicza, w jakim stopniu możliwa jest konkurencja między obu krajami, czynniki te uwzględnia się jako elementy określające. Doświadczenie wykazuje to więc w sposób teoretyczny, a interesowna kalkulacja kapitalisty w sposób praktyczny, że ceny towarów określane są przez płace robocze, procent i rentę, czyli przez cenę pracy, kapitału i ziemi, oraz że owe elementy cen są czynnikami, które rzeczywiście regulują kształtowanie się cen”. Współczesne teorie przyjmują ziemię za czynnik nieprzenośny, pracę — za czynnik o ograniczonej mobilności i kapitał za czynnik przenośny w skali międzynarodowej. W okresie wczesnego kapitalizmu, kiedy praca uprzedmiotowiona należała do czynników rzadkich, do obfitych zaś — z uwagi na niewielkie stosunkowo wymagania dotyczące kwalifikacji — praca żywa, optymalna kombinacja obu tych czynników, w celu wykorzystania ich zgodnie z zasadą maksymalnej wydajności, mogła następować głównie w wyniku ruchu siły roboczej. W ten sposób emigracja ekonomiczna z samej tylko Europy objęła w latach 1820—1920 ponad 60 min ludzi (emigracja polityczna obejmowała na ogół stosunkowo niewielkie grupy ludności), z których ponad 33 min, tj. blisko 60%, wyemigrowało do USA. W okresie międzywojennym państwa imigracyjne wydawały akty prawne, wprowadzające daleko idące restrykcje w dziedzinie napływu obcej siły najemnej, które w wielu przypadkach obowiązują do dziś. Nawet jednak w warunkach zniesienia ograniczeń migracyjnych — jak to ma miejsce w stosunkach między krajami EWG — siła robocza nie przenosi się swobodnie z regionu do regionu, a tym bardziej z kraju do kraju. Na przeszkodzie stoją więzy środowiskowe, trudności ze znalezieniem mieszkania, kłopoty z ułożeniem sobie współżycia z nowym otoczeniem, czasami względy klimatyczne, przyzwyczajania. Gdy w grę wchodzi migracja międzynarodowa, trudności są większe, ponieważ z reguły wiążą się z koniecznością opanowania obcego języka, przystosowania się do nowych zwyczajów, kultury, środowiska, poddania się nowym prawom itp. Stąd też współczesne teorie preferują mobilność nie pracy żywej, lecz uprzedmiotowionej, a polityka kształtowania przestrzennych struktur ekonomicznych zmierza raczej do stwarzania warunków przypływu kapitału do istniejących zasobów siły roboczej, a nie na odwrót. Do najważniejszych eksporterów kapitału zalicza się obecnie USA, NRF, Japonię, Anglię, Francję i Włochy.

Ceny porównywalne

Ceny porównywalne(stałe), służą do obliczania zmian fizycznych rozmiarów takich wielkości ekonomicznych, jak produkcja, spożycie, wymiana itd. w ujęciu wartościowym. Zmiany fizyczne tych wielkości, zachodzące w obrębie poszczególnych produktów, wyrazić można posługując się odpowiednimi fizycznymi jednostkami miary, np. wagi, objętości, długości. Mając do czynienia z większą liczbą wyrobów lub usług, zmiany fizycznych rozmiarów omawianych wielkości ekonomicznych obliczać możemy w jednostkach wartości na podstawie ich cen. Odnosi się to zwłaszcza do przypadków występowania w obrębie badanych wielkości ekonomicznych wyrobów i usług należących do różnych grup asortymentowych. Wartościowo, a więc na podstawie cen, przeprowadzane są przede wszystkim badania dynamiki produkcji globalnej, dochodu narodowego wytworzonego, podziału dochodu narodowego na spożycie i akumulację, działowej i gałęziowej struktury produkcji itd. Ceny jednak zmieniają się. Aby wyeliminować wpływ zmian cen na dynamikę badanych kategorii ujmowanych wartościowo posługujemy się c.p. (stałymi). Stałe ceny zapewniają nam porównywalność przy zmianach fizycznych rozmiarów wielkości ekonomicznych. Za c.p. przyjmujemy aktualne ceny obowiązujące w określonym momencie. Np. w Polsce c.p. w latach 1966—70 były ceny obowiązujące z 31 XII 1965, natomiast w 1971—75 za c.p. przyjęto ceny z 1 1 1969. Wybór innego niż końcowy moment badanego okresu dla c.p. pociąga za sobą konieczność dodatkowego ustalania c.p. dla nowych wyrobów (usług), które zaczęto produkować później. Na ogół ceny takie ustala się na podstawie c.p. wytwarzanych już artykułów zbliżonych. Jeśli nowego wyrobu nie można porównać z artykułami wytwarzanymi, za podstawę przyjmuje się planowane koszty własne skorygowane za pomocą współczynnika zmian aktualnych cen zaopatrzeniowych w stosunku do cen z okresu wybranego dla c. p. plus odpowiedni zysk. Odwrotnie, wybierając końcowy moment badanego okresu dla c.p. zachodzi potrzeba ustalania na ten moment cen dla wyrobów, których produkcji w badanym okresie zaniechano i nie ma dla nich cen aktualnych. Przy istotnych i nierównomiernych zmianach cen wybór momentu, od którego obowiązujące ceny uznaje się za porównywalne wywiera określony wpływ na uzyskiwane wyniki. Jeśli relacje cen na początku badanego okresu różnią się od relacji cen okresu końcowego w rezultacie nierównomiernych zmian cen, wówczas dynamika wzrostu np. produkcji globalnej, czy dochodu narodowego obliczona na podstawie c.p. okresu początkowego będzie odbiegać od dynamiki liczonej na podstawie c.p. z okresu końcowego. Większy (lub mniejszy) bowiem wzrost produkcji wyrobów, których ceny wzrosły w stosunku do innych, rosnących wolniej, nie uległy zmianie lub obniżyły się, będzie wpływał na wzrost produkcji globalnej lub dochodu narodowego, liczonych na podstawie niższych cen okresu początkowego lub wyższych okresu końcowego. Wysokie zaś tempo rozwoju produkcji wyrobów, których ceny rosły wolniej, były stałe lub uległy obniżce, będzie bardziej wpływało na tworzenie dynamiki produktu globalnego czy dochodu narodowego na podstawie c.p. okresu początkowego niż końcowego. Odchylenia w dynamice wzrostu produktu globalnego i dochodu narodowego liczonej wg c.p. z różnych okresów zależą od wielkości zmian relacji cen oraz od różnic w tempie rozwoju produkcji poszczególnych wyrobów. Im dłuższe okresy obejmują badania dynamiki, tym są one mniej dokładne. W takim samym stopniu odnosi się to do porównań dynamiki wzrostu osiąganej w kolejnych okresach i obliczanej na podstawie odmiennych układów c.p.

Ceny komercyjne

Ceny komercyjne(ceny wolnorynkowe) ustala swobodnie sprzedawca na wolnym rynku. Podlegają one częściej niż inne ceny zmianom w rezultacie występujących wahań między podażą a popytem. Niejednolicie kształtująca się podaż i popyt na poszczególnych rynkach wpływają na zróżnicowanie c.k. takich samych towarów. W Polsce zakres występowania c.k. jest wąski, obejmuje on przede wszystkim sprzedaż artykułów rolnych, prowadzoną przez rolników na wolnym rynku.

Ceny dostaw obowiązkowych

Ceny dostaw obowiązkowych, występowały w części obrotu towarowego produktami rolnymi, podlegającymi przymusowej sprzedaży. C.d.o. były niższe od cen skupu i cen wolnorynkowych (ceny komercyjne). Różnice między tymi cenami nie były stałe. Sprzedaż produktów rolnych po niższych cenach z tytułu dostaw obowiązkowych stanowiła dla rolników obciążenie o charakterze podatkowym. Środki powstałe z różnicy między cenami skupu a niższymi od nich cenami otrzymywanymi przez rolników z dostaw obowiązkowych w przeważającej części przekazywane były w Polsce na Fundusz Rozwoju Rolnictwa. W Polsce ceny te przestały obowiązywać od 1 I 1972 w związku ze zniesieniem dostaw obowiązkowych.

Cen system w Polsce

Cen system w Polsce, pojęcie „system cen” jest wieloznaczne, używa się je co najmniej w następujących znaczeniach: 1. obejmuje występujące w danym kraju rodzaje cen, wzajemne stosunki między nimi, ich charakter oraz sposób kształtowania; 2. dotyczy poziomu i relacji cen w ujęciu poziomym (tego samego rodzaju cen na różne wyroby) i pionowym (różnych rodzajów cen na ten sam wyrób); 3. reprezentuje najszerszy zakres, zawierając, oprócz przedmiotu dwóch pierwszych znaczeń systemu cen, jeszcze zasady ich ustalania. Treść pierwszego znaczenia określa przedmiot pojęcia „system cen” sensu stricto. Drugie — wyraża właściwie układ cen, a trzecie można byłoby traktować jako system cen sensu largo. S.c. w P. przedstawiony niżej, ujęty jest w węższym znaczeniu. Z punktu widzenia sfery działania występują w Polsce następujące rodzaje cen: fabryczne, zbytu, hurtowe, detaliczne oraz skupu. Najszerszy zasięg mają ceny zbytu działające w obrocie między Jednostkami gospodarki uspołecznionej. Są to ceny, które płacą odbiorcy za wyroby nabywane od producentów w obrębie gospodarki uspołecznionej. Niekiedy ceny zbytu identycznych wyrobów ustalone są na różnym poziomie, np. wyższym dla odbiorców produkcyjnych gospodarki nieuspołecznionej. Ceny zbytu spełniają jednocześnie rolę ostatecznych cen realizacji wyrobów dla producentów, jeśli nie są one związane z podatkiem obrotowym, dotacją lub różnicami budżetowymi. Tego rodzaju obciążenia i dopłaty do cen — na ogół poważnie zróżnicowane — izolują ceny płacone przez odbiorców (ceny zbytu) od ostatecznych cen otrzymywanych przez producentów-dostawców (cen fabrycznych). Dodając do ceny zbytu marżę hurtowego przedsiębiorstwa handlowego otrzymujemy cenę hurtową, a uzupełnienie jej jeszcze o marżę detalicznego przedsiębiorstwa handlowego tworzy cenę detaliczną. Proces kształtowania cen artykułów konsumpcyjnych w Polsce jest najczęściej odwrotny. Najpierw ustala się ich ceny detaliczne i odejmując od nich kolejno marżę handlową detaliczną a następnie hurtową uzyskujemy odpowiednio cenę hurtową i cenę zbytu. Ceny detaliczne i hurtowe tworzy się przede wszystkim dla dóbr konsumpcyjnych. Rzadko występują one w dziedzinie środków produkcji (np. maszyny rolnicze, nawozy sztuczne nabywane przez rolników). Ceny produktów rolnych nabywanych od rolników po cenach skupu powiększone o narzut organizacji skupu składają się na cenę zbytu, którą w przypadku braku różnic budżetowych lub podatku obrotowego płacą przedsiębiorstwa przetwórcze i handlowe. Cena detaliczna artykułów rolnych zawiera ponadto detaliczną marżę handlową. Z punktu widzenia charakteru cen i sposobu ich ustalania występują w Polsce następujące ich kategorie: stałe, limitowane, umowne i wolne. Stałymi nazywamy ceny, których poziom jest bezpośrednio ściśle określony lub dla których określone są ścisłe zasady ich ustalania. Te ostatnie można nazwać cenami kalkulacyjnymi. Ceny limitowane określają granice, w obrębie których uprawnione organy mogą samodzielnie ustalać konkretne ceny. Limitowanie dotyczyć może nie tylko górnej lub dolnej granicy ceny (tj. cen maksymalnych lub minimalnych), lecz również obydwu granic jednocześnie (przedziału cen). Limitowanie przedziału cen odbywa się np. przez określenie dopuszczalnych odchyleń konkretnych cen w dół 1 w górę od ustalonego ich poziomu. Cen określanych przedziałem nie stosuje się obecnie w Polsce. Ceny umowne powstają na zasadzie porozumienia między dostawcą a odbiorcą. Strony nie mają jednak pełnej swobody w ich ustalaniu, ponieważ muszą przestrzegać obowiązujących wytycznych. Ceny wolne kształtuje swobodnie sprzedawca kierując się występującym na rynku stosunkiem między podażą a popytem. W Polsce najszersze zastosowanie mają ceny stałe określane bezpośrednio. W pewnych dziedzinach (np. w przemyśle odzieżowym) działają ceny kalkulacyjne. Maksymalne ceny detaliczne ustalają np. wojewódzkie komisje cen na warzywa i owoce, a Państwowa Komisja Cen wyznacza minimalne ceny skupu przy kontraktacji warzyw i owoców. Cenami umownymi objęty jest przede wszystkim obrót produktami nie występującymi w cennikach w kooperacji przemysłowej, a także wyrobami i usługami nietypowymi. Rodzaje cen występują w poszczególnych sferach wymiany, mają przede wszystkim charakter transakcyjny. W planowaniu gospodarczym oraz w statystyce ekonomicznej są one (głównie ceny fabryczne, zbytu i ceny skupu) wykorzystywane ponadto do mierzenia i wyznaczania różnych wielkości ekonomicznych oraz ich dynamiki (wartości produkcji, dochodu narodowego, jego podziału itd.). Mierzenie i wyznaczanie wielkości ekonomicznych w ujęciu statycznym może się odbywać za pomocą cen bieżących, natomiast ich dynamiczne przedstawienie wymaga posługiwania się cenami niezmiennymi (porównywalnymi). Zob. też: ceny bieżące, ceny porównywalne.

Budżet w państwie socjalistycznym

Budżet w państwie socjalistycznym, forma tworzenia i podziału scentralizowanego funduszu środków pieniężnych, przeznaczonego na finansowanie rozwoju gospodarki narodowej i potrzeb ogólnospołecznych. Oprócz budżetu państwa istnieją inne fundusze, np. banków, ubezpieczeń gospodarczych, spółdzielczości. Szczególne znaczenie budżetu wynika z faktu, że rozdysponowanie przeważającej części czystego dochodu społeczeństwa następuje przez budżet państwowy. W odróżnieniu od innych funduszy, środki budżetu państwowego przeznaczone są zarówno na cele gospodarcze, jak i na zaspokojenie potrzeb ogólnospołecznych, jak oświata i wychowanie, rozwój nauki, kultury, ochrona zdrowia ludności, zabezpieczenie niezdolnych do pracy (renty i zasiłki), obrona narodowa oraz utrzymanie aparatu państwowego; potrzeby te, związane z istnieniem organizacji państwowej i rozwojem społeczeństwa, mają charakter stały. W związku z tym finansowanie z budżetu państwa ma w zasadzie charakter bezzwrotny, ostateczny, w odróżnieniu od kredytowania gospodarki narodowej przez banki. Tworzony w budżecie państwa scentralizowany fundusz środków pieniężnych pozostaje w dyspozycji państwa; w odróżnieniu od innych funduszy, o jego przeznaczeniu decydują organa władzy państwowej (parlament) przez uchwalenie budżetu; te same organa władzy rozpatrują sprawozdanie z wykonania budżetu, przedkładane przez organa wykonawcze (rząd). Uchwalony przez organa władzy państwowej budżet jest planem finansowym; ustala on, z jakich środków (dochody) tworzony jest w danym okresie scentralizowany fundusz i jakie jest jego przeznaczenie (wydatki). Formy organizacyjno-prawne, regulujące sposób tworzenia i wykorzystania funduszu, stanowią system budżetowy. Podstawą materialną budżetu państwa jest część dochodu czystego wytwarzanego w przedsiębiorstwach państwowych i w spółdzielczych oraz dochody ludności. Główną jednak podstawą budżetu jest dochód czysty przedsiębiorstw socjalistycznyeh przejmowany przez budżet w formie podatku obrotowego i wpłat z zysku; oznacza to ścisły związek budżetu z procesem produkcji i socjalistyczną reprodukcją. Budżet państwa jest ściśle związany z narodowym planem gospodarczym i powinien być z nim zgodny; nie oznacza to jednak, że budżet jest tylko pieniężnym wyrazem ilościowych zadań planu gospodarczego; zabezpieczając środki realizacji zadań planowych, umożliwia oddziaływanie na wielkość tych zadań, a zwłaszcza na ich wykonanie. Budżetem państwa — zgodnie z zasadą powszechności budżetu — objęte są wszystkie państwowe organizacje gospodarcze (przedsiębiorstwa) oraz instytucje państwowe (np. szkoły, szpitale, jednostki administracyjne). Dochody i wydatki instytucji są włączone w pełni do budżetu (brutto). Natomiast przedsiębiorstwa prowadzące gospodarkę wg zasad rozrachunku gospodarczego wiążą się z budżetem rezultatami swojej działalności (netto), tj. wpłacają do budżetu podatki, rozliczają z budżetem wyniki (zyski lub straty) i otrzymują z budżetu dotacje na finansowanie inwestycji i wzrost środków obrotowych. Zakres i rodzaje powiązań z budżetem zależne są od zasad systemu finansowego przedsiębiorstw. Organizacja budżetu państwa oparta jest na zasadzie centralizmu demokratycznego. Budżet państwa obejmuje dochody i wydatki wszystkich organów władzy państwowej, a równocześnie każdy organ władzy państwowej ma własny budżet; w ten sposób utrzymana jest jedność budżetu państwa oparta na jedności podstawy ekonomicznej budżetu (społeczna własność środków produkcji) i jedności władzy państwowej; równocześnie zabezpieczona jest określona samodzielność organów władzy państwowej niższych stopni, wyrażająca się w tym, że każdy organ władzy państwowej uchwala własny budżet i ma odpowiednie uprawnienia budżetowe.

Budżetowe różnice

Budżetowe różnice, tytuł rozliczeń finansowych dokonywanych przez przedsiębiorstwa uspołecznione z budżetem państwa w tych przypadkach, gdy te same produkty są albo sprzedawane, albo zakupywane po różnych cenach. W planach finansowych przedsiębiorstw ujmuje się wpływy ze sprzedaży lub wydatki na zakup takich produktów po cenach jednolitych; jeżeli więc ze względu na określone kierunki sprzedaży łub źródła zakupu rozliczenie następuje po cenach różniących się od cen jednolitych, wynikające stąd różnice wpływów lub wydatków są rozliczane z budżetem jako r.b. Rozróżnia się r.b. dodatnie (kiedy sprzedaż następuje po cenie wyższej od jednolitej lub kiedy zakup dokonuje się po cenie niższej od ceny przyjętej do planu), które są dochodem budżetowym, i r.b. ujemne (kiedy sprzedaż następuje po cenie niższej od ceny jednolitej lub zakup po cenie wyższej od ceny jednolitej, przyjętej do planu przedsiębiorstwa), które są wydatkiem budżetowym. Rozliczenia z tytułu r.b., podobnie jak rozliczenia z tytułu podatku obrotowego 1 budżetowych dotacji przedmiotowych, traktowane są jako czynnik korygujący — akumulację finansową przedsiębiorstwa w celu wydzielenia z niej wyniku finansowego; a zatem dodatnie r.b. powodują zmniejszenie zysku, a ujemne r.b. powodują jego powiększenie ponad kwotę akumulacji finansowej wygospodarowanej przez przedsiębiorstwo. Dzięki temu wynik działalności gospodarczej przedsiębiorstwa nie jest uzależniony od różnic cen występujących przy sprzedaży produktów różnym odbiorcom lub przy zaopatrywaniu się w materiały do produkcji z różnych źródeł. Do końca 1970 w polskim systemie finansowym r.b. miały duże znaczenie, przede wszystkim ze względu na przyjęte w tym okresie zasady rozliczania transakcji eksportowych i importowych przez centrale handlu zagranicznego; zgodnie z tymi zasadami różnice, jakie wynikały między wartością towarów w cenach krajowych (tj. cenach fabrycznych przy eksporcie i cenach zbytu przy imporcie), powiększoną o marże central handlu zagranicznego, a wartością tych towarów w cenach dewizowych, przeliczanych za pomocą obowiązujących kursów walutowych (i ew. pomniejszoną Jeszcze o ponoszone w obcych walutach koszty central handlu zagranicznego), były rozliczane z budżetem. Wg ustawy budżetowej na 1970 dodatnie r.b. z tego tytułu wynosiły 81,8 mld zł, a ujemne r.b. 72,5 mld zł, co stanowiło 24,4% ogółu dochodów i 21% ogółu wydatków budżetu centralnego. Zmiana systemu rozliczeń w handlu zagranicznym, wprowadzona 11 I 971 pociągnęła za sobą wyeliminowanie r.b. z tego tytułu i tym samym ogromnie zmniejszyła znaczenie instytucji r.b. w polskim systemie finansowym.