Archive for the ‘Biznes’ Category

Fundusz spożycia

Fundusz spożycia, przeważająca część dochodu narodowego przeznaczona w trybie jego podziału na cele spożycia. F.s. składa się z dwóch części dystrybuowanych wg różnych zasad; l. f.s. indywidualnego, który oznacza spożycie z dochodów osobistych ludności; obejmuje ono spożycie produktów oraz usług materialnych i niematerialnych zakupywanych przez ludność, spożycie naturalne oraz kalkulacyjną pozycję zużycia budynków mieszkalnych; 2. f.s. zbiorowego, określanego w źródłach statystycznych terminem „spożycie pozostałe”; obejmuje ono zużycie materiałów i usług materialnych w przedsiębiorstwach i instytucjach sfery nieprodukcyjnej oraz spożycie przez ludność dóbr materialnych dostarczonych jej nieodpłatnie. Obydwie te części f.s. tworzone są wprawdzie z dochodu narodowego, ale ich konkretyzacja następuje w wyniku nie tylko pierwotnego, lecz także wtórnych podziałów tego dochodu, które są efektem przepływów między sferą produkcji materialnej a innymi sferami działalności gospodarczej i społecznej, między gospodarką uspołecznioną a nieuspołecznioną, gospodarką a ludnością oraz między ludnością. Dlatego oprócz podziału f.s. na spożycie indywidualne i zbiorowe, należy uwzględniać podział dochodów osobistych na pieniężne i naturalne. Po odjęciu od dochodów osobistych wydatków nietowarowych pozostaje fundusz nabywczy, stanowiący podstawę spożycia z dochodów osobistych ludności. Zależy ono od wielkości funduszu nabywczego oraz od siły nabywczej pieniądza; im jest ona większa, tym większa jest również siła nabywcza ludności, a zatem i wartość realna f.s. indywidualnego. Wartość realna f.s. zbiorowego zależy od zdolności usługowej i od społecznej wartości użytkowej świadczeń finansowanych z tego funduszu.

Fundusz miejski

Fundusz miejski, fundusz celowy, utworzony rozporządzeniem Rady Ministrów z 25 XI 1966, zmienionym uchwałą nr 50 Rady Ministrów z 26 II 1971. Zgodnie z tą uchwałą od 1 1 1972 f.m. tworzony jest we wszystkich osiedlach i miastach nie stanowiących powiatów, liczących poniżej 20 tys. mieszkańców. Ponadto prezydia wojewódzkich rad narodowych zostały upoważnione do objęcia przepisami tej uchwały, za zgodą ministra finansów, miast liczących ponad 20 tys. mieszkańców, Jeśli są one uzdrowiskami lub jeżeli na obszarze tych miast pobiera się opłatę uzdrowiskową. Na f.m. przeznaczane są wpływy z podatku od lokali, opłaty uzdrowiskowej oraz wpływy pobierane na podstawie przepisów ustawy o funduszu gromadzkim; na rzecz f.m. przekazywana Jest również część wpływów budżetowych z tytułu podatku od nieruchomości i z dopłat do cen napojów alkoholowych; dochodami f.m. mogą być przez okres 3 lat należne budżetowi wpływy z państwowych zakładów usługowych i produkcyjnych utworzonych ze środków f.m. oraz wpływy z podatków od nowo założonych zakładów rzemieślniczych (po upływie okresu zwolnienia ich od tych podatków), a także różne dobrowolne świadczenia ze strony ludności, przedsiębiorstw państwowych i spółdzielczych oraz funduszy społecznych. F.m. przeznaczany jest przede wszystkim na budowę, remont, wyposażenie, konserwację i utrzymanie urządzeń komunalnych, ochronę przeciwpożarową obiektów socjalnych, kulturalnych, sportowych i turystyczno-wypoczynkowych; ze środków tego funduszu mogą być przeprowadzane remonty i budowa państwowych zakładów usługowych i produkcyjnych, wykorzystujących miejscowe surowce, a także przyznawana pomoc w realizacji czynów społecznych podejmowanych przez miejscową ludność oraz mogą być przekazywane środki na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej jako udziały w realizacji wspólnych inwestycji.

Fundusze spółdzielcze

Fundusze spółdzielcze, środki własne spółdzielni i ich związków gromadzone częściowo w swoisty sposób wynikający z charakteru własności spółdzielczej, a częściowo w sposób analogiczny do innych przedsiębiorstw. Podstawą tworzenia f.s. są przepisy ustawy o spółdzielniach i ich związkach, uchwały władz państwowych, organów spółdzielni lub ich związków. Wśród swoistych f.s. niemal we wszystkich rodzajach spółdzielni istnieje fundusz udziałowy pochodzący z wniesionych udziałów członkowskich oraz fundusz zasobowy (w Polsce dawniej nazywany funduszem społecznym) pochodzący z części czystej nadwyżki spółdzielni, jak również z innych wpływów, np. z wpisowego członków. Fundusz udziałowy jest zwrotny z chwilą rozwiązania spółdzielni lub wystąpienia z niej członka, fundusz zasobowy jest niepodzielny między członków, a w chwili rozwiązania spółdzielni można go przeznaczyć wyłącznie na cele społeczne. W niektórych krajach spółdzielnie zbliżone swym charakterem do przedsiębiorstw kapitalistycznych uznają zasadę podzielności między członków funduszu zasobowego w chwili rozwiązania spółdzielni. W rolniczych spółdzielniach produkcyjnych występują fundusze swoiste dla tego rodzaju spółdzielni, zwłaszcza fundusz wkładów zwrotnych w środkach trwałych i fundusz wkładów zwrotnych w środkach obrotowych. W spółdzielniach występują również fundusze znane w innych rodzajach przedsiębiorstw, jak fundusz inwestycyj- no-remontowy, pochodzący z części czystej nadwyżki, umożliwiający prostą i rozszerzoną reprodukcję środków trwałych. Z punktu widzenia dysponowania f.s. można je podzielić na fundusze zdecentralizowane, którymi dysponują wyłącznie organa samorządowe danej spółdzielni, oraz fundusze scentralizowane, gromadzone w związkach spółdzielni ze świadczeń spółdzielni pochodzących z odpowiednich odpisów części czystej nadwyżki lub z narzutu procentowego do funduszu płac, albo z odpisów dokonywanych w stosunku do wartości obrotu lub produkcji spółdzielni, np. scentralizowany fundusz rozwoju lub scentralizowany fundusz socjalny; celem ich jest finansowanie akcji scentralizowanych wymagających większych nakładów oraz redystrybucja środków między spółdzielniami w celu częściowego wyrównania różnic między nimi. Fundusze scentralizowane, oprócz niepodzielnego funduszu zasobowego, stanowią drogę przejścia od własności grupowej do własności ogólnospołecznej.

Fundusze celowe

Fundusze celowe, wydzielone i przeznaczone na określone cele środki pieniężne przedsiębiorstw, instytucji lub państwa; zazwyczaj jednak środki pieniężne państwa wydzielone z budżetu państwa, tworzone równolegle do tego budżetu (fundusze pozabudżetowe); mogą z nim być powiązane -dotacjami lub wpłatami nadwyżek (budżetowanie netto). W Polsce zgodnie z prawem budżetowym z 24 XI 1970 — plany f.c. zatwierdzane są przez Sejm (fundusze centralne) lub rady narodowe (fundusze terenowe) łącznie z uchwalanym corocznie budżetem. F.c. są tworzone na mocy ustaw lub rozporządzeń Bady Ministrów z podatków i opłat celowych, dotacji budżetowych i pożyczek; źródła dochodów f.c. mają zazwyczaj charakter mieszany. Ze środków f.c. mogą być dokonywane wydatki lub udzielane pożyczki. Wyodrębnienie środków pieniężnych państwa w f.c. wiąże się w zasadzie z określeniem organu zarządzającego tym funduszem. Przeprowadzona w 1950 reforma budżetu pociągnęła za sobą likwidację gospodarki funduszowej; zniesione zostały wówczas m. in. Samorządowy Fundusz Wyrównawczy i Fundusz Gospodarki Mieszkaniowej; charakter funduszu utracił Państwowy Fundusz Ziemi. Postępujący od 1956 proces decentralizacji w systemie planowania i zarządzania oraz tworzenia bodźców do rozwijania określonej działalności powodował powstanie wielu f.c. o charakterze ogólnokrajowym, resortowym i terytorialnym, Fundusz Dobrowolnych Świadczeń Społecznych , Fundusz Aktywizacji Małych Miast, przekształcony w Terenowy Fundusz Aktywizacji Gospodarczej.

Kasy oszczędnościowe i ubezpieczenia w finansach socjalistycznych

Banki i kasy oszczędności są powołane do czynności emisyjnych (kreacji i likwidacji zasobów pieniężnych w formie bezgotówkowej i gotówkowej), udzielania pożyczek i przyjmowania wkładów pieniężnych na zasadzie zwrotności oraz organizacji rozliczeń pieniężnych między różnymi jednostkami, przede wszystkim w zakresie gospodarki uspołecznionej. Najważniejszą instytucją bankową jest centralny bank emisyjny (w Polsce — Narodowy Bank Polski). Bank ten ma wyłączność w zakresie emisji gotówki (biletów bankowych i monet), jest największym centrum kredytowania gospodarki uspołecznionej 1 rozliczeń. Oprócz banku centralnego działają banki specjalne, obsługujące niektóre działy gospodarki narodowej (w Polsce: Bank Rolny do obsługi rolnictwa i Bank Handlowy w Warszawie SA do obsługi handlu zagranicznego; ponadto niektóre rozliczenia zagraniczne, zwłaszcza z tytułu przekazów rodzinnych dla obywateli polskich, prowadzi Bank Polska Kasa Opieki SA). Przyjmowaniem wkładów oszczędnościowych od ludności miast zajmuje się Powszechna Kasa Oszczędności, a od ludności wiejskiej — spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe. Instytucje te prowadzą ponadto działalność kredytową, udzielając ludności pożyczek z nagromadzonych wkładów oszczędnościowych oraz — w przypadku SOP — rozdzielając wśród ludności chłopskiej kredyty przyznane przez Bank Rolny. Banki udzielają pożyczek w sposób planowy i celowy, na podstawie planu kredytowego; czerpią one dochody z oprocentowania kredytów i lokat (to ostatnie dotyczy przede wszystkim kas oszczędności). Z dochodów tych banki pokrywają wydatki związane z oprocentowaniem wkładów na niektórych rachunkach, własne wydatki administracyjne i wpłaty do budżetu państwa. Pozostałe dochody służą powiększaniu własnych funduszy banków. 2. Finanse ubezpieczeń obejmują gospodarkę pieniężną Państwowego Zakładu Ubezpieczeń oraz Funduszu Emerytalnego. Ubezpieczenie społeczne — poza Funduszem Emerytalnym — obejmujące wypłatę zasiłków rodzinnych, chorobowych, macierzyńskich itp., opierające się na składkach na ubezpieczenie społeczne, jest w polskim systemie finansowym integralną częścią budżetu państwa. Gromadzenie środków pieniężnych w systemie ubezpieczeń opiera się na składkach; wydatki tego systemu obejmują wypłatę świadczeń (odszkodowań w przypadku PZU, emerytur w przypadku FE), finansowanie akcji prewencyjnej (PZU) i pokrywanie własnych kosztów administracyjnych. Nadwyżka dochodów nad wydatkami służy przede wszystkim tworzeniu funduszy rezerwowych, które są odprowadzane do budżetu państwa w formie lokat bezprocentowych. 3. Finanse ludności (w Polsce także finanse gospodarki nieuspołecznionej, przede wszystkim w rolnictwie) obejmują gromadzenie dochodów z wynagrodzeń, z emerytur i zasiłków, ze sprzedaży produktów rolnych, ze sprzedaży wyrobów i usług rzemieślniczych, z pożyczek udzielanych przez banki i kasy oszczędności na cele produkcyjne 1 konsumpcyjne, w tym także na budownictwo mieszkaniowe. Wydatki ludności obejmują przede wszystkim zakup towarów i usług, wpłaty do budżetu z tytułu podatków i opłat, wpłaty składek ubezpieczeniowych do systemu ubezpieczeń, spłaty pożyczek bankowych itd. Nadwyżka dochodów nad wydatkami powiększa zasoby pieniężne ludności w postaci wkładów oszczędnościowych i nagromadzenia rezerw gotówkowych. 4. Rozliczenia międzynarodowe stanowią wydzielone ogniwo finansów, obejmujące gromadzenie dochodów pieniężnych w walutach obcych, głównie z eksportu towarów, usług i pożyczek zagranicznych, oraz wydatkowanie tych dochodów przede wszystkim na import towarów z zagranicy, na opłatę za usługi świadczone przez zagranicznych kontrahentów, na spłatę zobowiązań kredytowych wobec zagranicy i in. Wymienione wyżej zjawiska finansowe realizowane są w formach uregulowanych przez przepisy prawne. Całokształt przepisów prawnych, regulujących organizację instytucji będących podmiotami gospodarki finansowej i zasady działania tych instytucji (formy stosunków finansowych, nawiązywanych między nimi), nosi nazwę systemu finansowego. Systemu finansowego nie należy identyfikować z finansami jako stosunkami ekonomicznymi. System finansowy nadaje tylko formę prawno-organizacyjną stosunkom ekonomicznym, nie zmieniając ich treści. Te same stosunki ekonomiczne mogą znaleźć różne ujęcie w formach prawnych, bez zmiany istoty tych stosunków. Pewne jednak formy lepiej odpowiadają określonym stosunkom, a inne gorzej i stąd występuje tendencja do stałego doskonalenia zasad systemu finansowego.

Budżet państwa w finansach socjalistycznych

Budżet państwa obejmuje gromadzenie środków pieniężnych na zasadzie bezzwrotności i na zasadzie zwrotności od jednostek gospodarki uspołecznionej, od gospodarki nieuspołecznionej i od ludności oraz — niekiedy — z zagranicy najczęściej w postaci pożyczkowej. Nagromadzone w ten sposób środki są wykorzystywane na finansowanie dalszego rozwoju gospodarki narodowej, usługi socjalno-kulturalne dla ludności (służba zdrowia, opieka społeczna, szkolnictwo, kultura, nauka itd.), obronę narodową, utrzymanie administracji państwowej i wymiaru sprawiedliwości oraz obsługę długów państwowych wewnętrznych i zagranicznych. Budżet państwa w Polsce Ludowej obejmuje budżet centralny, służący finansowaniu zadań najwyższego organu władzy państwowej (sejmu) i centralnych organów administracji państwowej (ministerstw i centralnych urzędów), oraz budżety terenowe, służące finansowaniu zadań terenowych organów władzy państwowej (rad narodowych różnych szczebli) i terenowych organów administracji państwowej (prezydiów rad narodowych i ich wydziałów). Dochody budżetowe są gromadzone głównie w formie bezzwrotnej i nieodpłatnej (podatki, opłaty, wpłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych itd.). Zwrotny charakter mają takie dochody budżetowe, jak pożyczki zaciągane przez państwo oraz lokaty (np. PZU lokuje w budżecie państwa fundusze rezerwowe). Dochody budżetowe powiązane z odpłatnością na rzecz osób, które wnoszą wpłaty do budżetu, mają miejsce najczęściej w przypadku świadczenia usług przez instytucje państwowe (np. częściowa odpłatność za korzystanie z leczenia, z przedszkoli). Wydatkowanie środków budżetowych odbywa się w zasadzie w formie bezzwrotnej.

Finanse przedsiębiorstw socjalistycznych

Finanse przedsiębiorstw socjalistycznych obejmują gromadzenie środków pieniężnych przede wszystkim ze sprzedaży wytworzonych towarów i usług, a także ze sprzedaży towarów obcej produkcji. Uzupełniającym źródłem pieniężnych dochodów przedsiębiorstw są kredyty bankowe, pożyczki i dotacje z funduszy zjednoczeń oraz dotacje budżetowe. Te uzupełniające dochody pieniężne służą przedsiębiorstwom na pokrycie tych wydatków, które są uznane za gospodarczo uzasadnione, a jednocześnie nie mieszczą się w ich własnych dochodach. Głównymi kierunkami wydatków pieniężnych przedsiębiorstw są; zakup od innych jednostek środków produkcji do dalszego przetwarzania lub towarów do dalszej odprzedaży, wypłata wynagrodzeń pracownikom, rozliczenia ze zjednoczeniami, podatkowe i niepodatkowe rozliczenia z budżetem państwa i innymi instytucjami finansowymi (np. z Państwowym Zakładem Ubezpieczeń), wreszcie rozliczenia z bankami z tytułu spłaty kredytów i z tytułu ich oprocentowania. Wewnątrz finansów przedsiębiorstw socjalistycznych wyróżnia się mniejsze ich grupy podmiotowe, np. wg form własności (finanse przedsiębiorstw państwowych i finanse przedsiębiorstw spółdzielczych) oraz wg gałęzi gospodarki narodowej (finanse przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych, budowlanych, transportowych itd.). W każdej z tych mniejszych grup występują pewne swoiste dla danej grupy cechy pieniężnych dochodów i wydatków.

Finanse socjalistyczne

Finanse socjalistyczne, w odróżnieniu od finansów innych formacji społeczno-ekonomicznych, charakteryzują się następującymi, najbardziej istotnymi cechami: 1. Służą podziałowi produktu społecznego i dochodu narodowego w interesie klasy robotniczej i sprzymierzonego z nią chłopstwa oraz innych ludzi pracy. Finanse zawsze mają treść klasową, ale tylko w państwie socjalistycznym są one wykorzystywane w interesie większości społeczeństwa, a nie jego uprzywilejowanej mniejszości. 2. Mają one w całości niemal charakter uspołeczniony w związku z uspołecznieniem środków produkcji, obrotu towarowego, Instytucji kredytowych, ubezpieczeniowych itd. Zakres prywatnej gospodarki pieniężnej w państwie socjalistycznym jest ograniczony w zasadzie do sfery podziału środków spożycia między indywidualnych konsumentów; w okresie przejściowym od kapitalizmu do socjalizmu zakres ten obejmuje jeszcze gospodarkę pieniężną drobnotowarowych producentów, głównie indywidualnych rolników i rzemieślników. 3. Mają one charakter planowy w znacznie większym stopniu niż finanse społeczeństw przedsocjalistycznych. Mimo że państwa kapitalistyczne usiłują planowo prowadzić swoją gospodarkę finansową, to jednak uzależnione są od kształtowania się koniunktury gospodarczej, która w dużym stopniu reguluje dochody publiczne; w jeszcze mniejszym stopniu planowy charakter wykazują kapitalistyczne finanse prywatne (finanse wielkich przedsiębiorstw, banków, towarzystw ubezpieczeniowych itd.). Natomiast f.s., wobec planowego kształtowania wszystkich procesów gospodarczych w dziedzinie produkcji, wymiany, podziału i spożycia, mają trwałą bazę dochodów i same są instrumentem umocnienia planowości we wszystkich dziedzinach gospodarki społecznej. F.s. spełniają trzy podstawowe funkcje: rozdzielczą, kontrolną i bodźcową. Rozdzielcza funkcja f.s. polega na kształtowaniu funduszy nabywczych (tj. tej części dochodów pieniężnych, która może być przeznaczona na zakup towarów i usług materialnych) poszczególnych jednostek gospodarujących (przedsiębiorstw, instytucji, osób fizycznych) w taki sposób, aby — przy danym poziomie cen — dokonać podziału produktu społecznego zgodnie z założeniami planów gospodarczych. Funkcja rozdzielcza f.s. nie jest wszechogarniająca: część wartości materialnych, składających się na produkt społeczny, podlega podziałowi w naturze (bezpośredniemu). Dotyczy to zwłaszcza podziału produktów wytworzonych w indywidualnych gospodarstwach rolnych. Ponadto niektóre środki produkcji (maszyny, urządzenia techniczne), a także niektóre deficytowe materiały i surowce podlegają reglamentacji, tj. podziałowi za pomocą asyg- nat wydawanych przez organy administracji gospodarczej. Przy podziale w naturze pieniądz jest całkowicie eliminowany z procesu podziału, natomiast przy reglamentacji rozliczenia pieniężne między dostawcą a odbiorcą zostają zachowane, ale pieniądz nie jest wystarczającą legitymacją do otrzymania produktów objętych rozdzielnictwem; oprócz pieniężnej zapłaty odbiorca musi dysponować administracyjnym uprawnieniem do nabycia reglamentowanych produktów. Związek, jaki zachodzi między ruchem pieniądza a ruchem wartości materialnych, stanowiący podstawę rozdzielczej funkcji f.s., jest wykorzystywany także do realizacji ich funkcji kontrolnej. Kontrolna funkcja f.s. polega na wysuwaniu wniosków na podstawie obserwacji ruchu pieniądza o przebiegu zjawisk rzeczowych w gospodarce, a przede wszystkim o przebiegu produkcji i wymiany towarowej. Jeżeli ruch pieniądza, obserwowany np. na rachunku rozliczeniowym przedsiębiorstwa w banku, przebiega prawidłowo, zgodnie z założeniami planów, jeżeli przedsiębiorstwo prawidłowo, w ustalonych terminach reguluje wszystkie zobowiązania, można na tej podstawie wnosić, że również rzeczowe zadania przedsiębiorstwa są wykonywane właściwie pod względem ilościowym i jakościowym. Jeżeli jednak w ruchu pieniądza na rachunku przedsiębiorstwa obserwuje się jakieś nieprawidłowości (np. brak środków płatniczych i stąd opóźnienia w regulowaniu zobowiązań), fakt ten jest sygnałem, że w przebiegu procesów rzeczowych (produkcji, nakładów produkcyjnych, wymiany towarów itd.) wystąpiły jakieś zakłócenia. System sygnałów, składający się na funkcję kontrolną finansów, ma duże zalety w szybkości informacji, gdyż sygnały te można otrzymywać codziennie, na bieżąco, z samej tylko obserwacji przepływu pieniądza, co pozwala wykrywać nieprawidłowości znacznie wcześniej, nim znajdą one wyraz w sprawozdawczości statystycznej. Wadą tego systemu informacji jest &go wieloznaczność: brak środków pieniężnych może być wywołany wieloma różnymi przyczynami, których ustalenie wymaga dodatkowych, bezpośrednich badań. Zatem f.s. w funkcji kontrolnej dostarczają w większości przypadków tylko sygnału o nieprawidłowościach, ale nie pozwalają na precyzyjne określenie ich natury. Mimo to kontrolna funkcja f.s. ma wielkie znaczenie, gdyż szybkie dostarczenie informacji o nieprawidłowym przebiegu procesów gospodarczych pozwala natychmiast ustalić ich przyczyny i podjąć kroki zaradcze, ograniczając w ten sposób wielkość szkód, jakie mogą z tych nieprawidłowości wyniknąć. Bodźcowa funkcja f.s. polega na uzależnianiu korzyści materialnych poszczególnych jednostek, kolektywów pracowniczych oraz całych przedsiębiorstw i instytucji od ilościowych i jakościowych wskaźników, charakteryzujących ich działalność gospodarczą. Typowymi przykładami finansowych bodźców materialnego zainteresowania wynikami gospodarki są fundusze premiowe oraz tworzone z zysków fundusze zakładowe i inne -> fundusze przedsiębiorstw. Korzyści, jakie pracownicy przedsiębiorstw państwowych i same przedsiębiorstwa mogą czerpać z tych funduszy, są uzależnione od postępu ekonomicznego, na który wpływ ma wielkość produkcji, jej struktura asortymentowa, poziom kosztów własnych itd. W ten sposób f.s. w funkcji bodźcowej służą kojarzeniu interesów jednostkowych z interesem ogólnospołecznym, którego celem jest powiększenie i potanienie produkcji oraz dostosowanie jej asortymentu do potrzeb społecznych. Finanse określonej formacji społecznej, a więc także f.s., nie są jednolitym stosunkiem ekonomicznym; za pomocą pieniądza realizowane są stosunki różnej treści, np. stosunki kupna i sprzedaży, oparte na wymianie ekwiwalentnych świadczeń, stosunki podatkowe oparte na jednostronnych świadczeniach na rzecz państwa, stosunki kredytowe, przy których wzajemne świadczenie dłużnika wobec wierzyciela ulega odroczeniu w czasie i może ponadto być związane z opłatą oprocentowania pożyczki. Te różnorodne stosunki ekonomiczne, składające się na całość zjawisk finansowych, mogą być klasyfikowane na podstawie kryteriów przedmiotowych i podmiotowych. Przy przedmiotowej klasyfikacji zjawisk finansowych, wobec tego, że finanse są instrumentem podziału wartości materialnych (towarów i usług), punktem wyjścia przy ustalaniu różnych grup zjawisk finansowych jest związek, jaki zachodzi między ruchem pieniądza a ruchem produktów. Na podstawie tego kryterium wydzielane są następujące grupy pieniężnych dochodów i wydatków: 1. pieniężne dochody i wydatki materialne, przy których ruchowi pieniądza towarzyszy odwrotnie skierowany ruch produktów pracy; te dochody i wydatki są więc związane ze sprzedażą i kupnem towarów i usług materialnych; 2. pieniężne dochody i wydatki redystrybucyjne (transfery); w tej grupie pieniężnych dochodów i wydatków ruch pieniądza odbywa się bez materialnego ekwiwalentu; z ogółu transferów wydziela się jeszcze: 3. pieniężne dochody i wydatki kredytowe, związane z zaciąganiem i spłatą pożyczek bankowych; dochody i wydatki kredytowe tym różnią się od pozostałych transferów, iż nie prowadzą one do podziału już istniejących zasobów pieniężnych, lecz łączą się z tworzeniem nowych zasobów (przy zaciąganiu pożyczek bankowych) lub z likwidacją części istniejących zasobów (przy spłacie pożyczek bankowych). Stosując kryterium podmiotowe do grupowania zjawisk finansowych, klasyfikujemy je wg instytucji i organizacji dokonujących gromadzenia i wydatkowania zasobów pieniężnych. Przy tej klasyfikacji wyróżnia się następujące zasadnicze człony f.s.: 1. finanse przedsiębiorstw socjalistycznych; 2. budżet państwa; 3. banki i kasy oszczędności; 4. finanse ubezpieczeń państwowych i społecznych; 5. finanse ludności; 6. rozliczenia międzynarodowe.

Ekstensywny i intensywny rozwój gospodarki

Ekstensywny i intensywny rozwój gospodarki; ekstensywny rozwój gospodarki charakteryzuje ilościowy wzrost produkcji bez zmian Jakościowych, wyrażających się unowocześnianiem produkcji, wzrostem wydajności pracy społecznej i obniżaniem kosztów wytwarzania; intensywny rozwój łączy wzrost ilościowy ze zmianami Jakościowymi. Podstawowymi czynnikami zarówno ekstensywnego, jak i intensywnego rozwoju są: siła robocza (wzrost zatrudnienia) i inwestycje (wzrost majątku produkcyjnego). Z tego punktu widzenia rozróżnia się inwestycje ekstensywne o nie zmienionej technice wytwarzania i organizacji produkcji oraz inwestycje Intensywne, zapewniające wyższy poziom techniki, wprowadzające nową technologię i organizację produkcji. Również zatrudnienie może być typu ekstensywnego, gdy metody i organizacja pracy nie ulegają zmianie i nie ma wzrostu wydajności pracy, oraz intensywne, gdy przy stałym podnoszeniu kwalifikacji zawodowych i usprawnień organizacyjnych rośnie wydajność pracy. W praktyce nie występują czyste typy ekstensywnego lub intensywnego rozwoju gospodarki. Można natomiast stwierdzić dominację jednego z nich. W dobie rewolucji naukowo-technicznej na Intensywność rozwoju gospodarczego decydujący wpływ ma nauka. Staje się ona podstawą unowocześnienia technicznego i technologicznego produkcji, organizacji i zarządzania produkcją oraz podnoszenia kwalifikacji zawodowych pracowników i umiejętności kierowania zespołami ludzkimi w procesie produkcji. Miernikiem intensywności rozwoju gospodarczego jest udział przyrostu zatrudnienia, wzrostu technicznego uzbrojenia pracy i techniczno-organizacyjnych usprawnień w przyroście dochodu narodowego lub produkcji. W Polsce udział ten w latach 1961—68 kształtował się w produkcji przemysłowej następująco (w %): wyrazić swoją wartość tylko w stosunku wymiennym do innego towaru (wartości formy). Pierwotnie przy bezpośredniej wymianie jednego towaru na inny, każdy nabywany towar był przypadkowym e. towaru zbywanego. Określone towary, najczęściej wymieniane na inne, stawały się w trakcie rozwoju wymiany ich e. szczególnymi. Następnie rolę e. zaczął spełniać jeden z towarów, co uczyniło z niego e. ogólny. W historii rozwoju wymiany ogólnymi e. stawały się towary stanowiące najczęściej zbywane produkty miejscowego bogactwa lub najbardziej pożądane w wymianie towary pochodzenia obcego. Jednym z pierwszych ogólnych e. było bydło. Homer w Iliadzie ocenia zbroję Glaukusa na 100 sztuk bydła. Po łacinie pieniądz nazywał się „pecunia” od słowa „pecus” — bydło. Jednostka pieniężna Indii, rupia, wywodzi się od „rupa” — stado. Bydło było ogólnym e. również u pierwotnych Słowian. W dawnej Rusi i u ludów skandynawskich rolę ogólnego e. spełniały futra i skóry, u pierwotnych plemion Afryki i wysp Oceanu Spokojnego — muszle ozdobne, w Abisynii i Sudanie — sól, w Mongolii i Tybecie — herbata itd. Wreszcie funkcję ogólnego e. zmonopolizował powszechnie i trwale Jeden towar, dzięki swoim właściwościom stosunkowo najlepiej przystosowany do wymiany.

Dumping walutowy

Dumping walutowy, utrzymywanie kursu walut zagranicznych na zbyt wysokim poziomie, odbiegającym od siły nabywczej waluty krajowej, i stwarzanie przez to warunków sprzyjających ekspansji eksportowej. Dewaluacje walut dokonywane przez liczne kraje kapitalistyczne w latach światowego kryzysu gospodarczego po 1930 były przedmiotem krytyki właśnie dlatego, że przypisywano im zamiary stworzenia dla eksportu własnego kraju uprzywilejowanych warunków konkurencyjnych. Podobną praktykę zastosowały niektóre kraje kapitalistyczne po II wojnie światowej. Chcąc przeciwdziałać tego rodzaju objawom, Międzynarodowy Fundusz Walutowy nakłada na należące do niego państwa obowiązek unikania deprecjacji walut (pieniądza deprecjacja) w celach konkurencyjnych, czyli uprawiania d.w.