Archive for the ‘Biznes’ Category

Pieniądza surogat

Pieniądza surogat, środki płatnicze kreowane poza systemem bankowym. Do s.p. zalicza się weksel handlowy, będący wyrazem stosunków kredytowych między odbiorcą a dostawcą i stanowiący dogodną formę przenoszenia należności dostawcy na dalszych uczestników obrotu towarowego; ułatwia też zamianę kredytu towarowego między przedsiębiorstwami na kredyt bankowy, gdy posiadacz weksla oddaje go do dyskonta w banku. Weksel, przechodząc z ręki do ręki przypomina obieg pieniądza gotówkowego, spełnia funkcje środka cyrkulacji. Kredyt wekslowy może jednak powstać tylko wówczas, gdy dostawca ma nadwyżkę rezerw pieniężnych (ponad potrzeby związane z prowadzeniem bieżącej działalności gospodarczej), co oznacza, że odstępuje on odbiorcy część własnej siły nabywczej. To rozumowanie można rozciągnąć na rozwijający się proces obrotu wekslowego, obejmujący wiele transakcji z tytułu kupna-sprzedaży towarów i usług, jeśli aż do momentu wykupu weksla przez trasata — nikt nie odprzeda go bankowi. Musi to wówczas oznaczać, że któryś z uczestników tego obrotu (lub kilku z nich) zmniejszył swoje rezerwy na rzecz trasata. W tym ujęciu kredyt towarowy potwierdzony wystawieniem weksla handlowego jest tylko czynnikiem przyspieszenia obiegu pieniądza, albo — ściślej mówiąc — „aktywizacji” nieczynnych zasobów pieniężnych. Taka interpretacja obrotu wekslowego i związanego z tym kredytu towarowego jest dogodna w praktyce, pozwala bowiem skupić rozważania na operacjach bankowych jako źródle tworzenia pieniądza. Fakt, że obrót wekslowy może zastąpić pieniądz w pełnieniu funkcji środka cyrkulacji, nie upoważnia do wniosku, że stanowi on element ilości pieniądza w rozumieniu zasobów pieniężnych. Inne podejście sugerowałoby, że istnieje możliwość kreacji pieniądza poza systemem bankowym. Istnieją też poglądy, że s.p. mogą być czeki wprowadzone do obiegu przez posiadacza rachunku bankowego. Czek jednak jest bezpośrednim reprezentantem pieniądza bankowego, jeśli pominie się nieliczne przypadki braku pokrycia na rachunku wystawcy czeku.

Pieniądza emisja

Pieniądza emisja (kreacja), tworzenie pieniądza gotówkowego, tzn. biletów bankowych (banknotów), biletów skarbowych i bilonu (pieniądza zdawkowego), oraz pieniądza bezgotówkowego (bankowego), tzn. przenoszonych wkładów bankowych z rachunku jednego klienta na rachunek innego klienta przez banki, lub wyjątkowo i tylko w odniesieniu do pieniądza gotówkowego w formie biletów skarbowych i bilonu przez skarb państwa. E.p. przez banki ma charakter kredytowy, gdyż jest funkcją udzielanych przez nie w różnej formie kredytów dla przedsiębiorstw i osób prywatnych. Nadwyżka udzielonych kredytów nad kredytami spłaconymi oznacza wzrost e.p.; nadwyżka spłat kredytów nad nowo udzielonymi kredytami powoduje spadek e.p. Emitowany przez skarb państwa pieniądz w postaci biletów skarbowych i ew. bilonu stanowi dochód państwa z przywileju emisyjnego, który służy zwykle finansowaniu deficytu budżetowego. W aspekcie historycznym e.p. gotówkowego w formie biletów bankowych zajmowały się w Anglii, Włoszech i innych krajach zachodnich liczne banki handlowe. Emitowanie banknotów przynosiło zyski, pozwalało bowiem rozszerzać akcję kredytową bez angażowania własnych lub powierzonych bankowi, w formie wkładów, środków pieniężnych. Obieg banknotów opierał się na zaufaniu społeczeństwa do solidności i zasobów majątkowych banku, którego obowiązkiem było utrzymywanie dostatecznej rezerwy kasowej na pokrycie prezentowanych do zamiany na kruszec banknotów. Wiele banków w pogoni za zyskiem prowadziło zbyt szeroką akcję emisyjną, co powodowało często ich niewypłacalność. Z tych względów, a także z uwagi na korzyści, Jakie przynosiła emisja banknotów w XVIII i XIX w., wystąpiła tendencja do ograniczania emisji przez banki handlowe i powoływania z inicjatywy władz państwowych w każdym kraju jednego, wyposażonego w ustawowy przywilej emisyjny banku biletowego (emisyjnego). Z banków tych wykształciły się współczesne banki centralne (banki i ich rodzaje). W XVIII w. rozwój nowej formy pieniądza, tj. pieniądza bezgotówkowego, co związane było z upowszechnieniem instytucji rachunku bankowego i — czeku (Anglia), skutecznie konkurującego z banknotami, rozszerzył pojęcie e.p. na pieniądz bezgotówkowy. Kreacja tego pieniądza uzależniona jest w znacznej mierze od wysokości posiadanych przez banki handlowe rezerw kasowych, na których wysokość wpływa polityka pieniężna banku centralnego. Z jednej strony znaczna — zwłaszcza w krajach anglosaskich — dynamika wzrostu pieniądza bezgotówkowego, który wyparł niemal całkowicie banknoty z transakcji gospodarczych, a także ograniczył posługiwanie się banknotami w zakresie konsumpcyjnych wydatków gospodarstw domowych, z drugiej strony ustawiczna transformacja (w wyniku krążenia pieniądza między podmiotami gospodarującymi, budżetem państwa, gospodarstwami domowymi itp.) pieniądza bezgotówkowego w pieniądz gotówkowy i pieniądza gotówkowego w pieniądz bezgotówkowy, pozbawiły ekonomicznego sensu istniejące jeszcze w statutach niektórych kapitalistycznych banków centralnych przepisy dotyczące regulowania wysokości e.p. gotówkowego i jej zabezpieczenia kruszcem, dewizami i innymi walorami; toteż np. statut powstałego po II wojnie światowej banku centralnego NRF nie zawiera w tej dziedzinie żadnych ograniczeń. W krajach socjalistycznych, z uwagi na ustawowy obowiązek utrzymywania przez sektor uspołeczniony zasobów pieniężnych na rachunkach bankowych, tzn. w formie pieniądza bezgotówkowego i regulowania w obrębie tego sektora wszelkich płatności (z wyjątkiem drobnych zakupów detalicznych) w tym pieniądzu, pieniądz gotówkowy stanowi zasadniczy środek płatniczy sektora nie uspołecznionego i gospodarstw domowych; ponadto pieniądz ten używany jest przez sektor uspołeczniony do rozliczeń z gospodarką nieuspołecznioną (np. skup płodów rolnych), wypłaty płac i różnych świadczeń na rzecz gospodarstw domowych. W systemie socjalistycznym nie występuje także zjawisko rozgraniczenia cyrkulacji dwóch form pieniądza. Przeciwnie, zachodzi między nimi związek i stała transformacja jednej formy w drugą. Władze gospodarcze mogą jednak planowo oddziaływać na rozmiary emisji i proporcje obrotu pieniądza gotówkowego i bezgotówkowego.

Pieniądza denominacja

Pieniądza denominacja, zmiana nominalnej wartości znaków pieniężnych w wyniku reformy walutowej, zmierzającej z reguły do stabilizacji pieniądza; np. twardy frank francuski wprowadzony do obiegu 1 11960 = 100 frankom poprzednio obiegającym, nowy rubel wprowadzony do obiegu w Związku Radzieckim 111961 = 10 rublom sprzed denominacji.

Kredyty zagraniczne

Kredyty zagraniczne, upoważnienie do pobrania od zagranicznego kontrahenta towarów, usług lub pieniędzy w zamian za obietnicę zwrotu ekwiwalentu otrzymanej wartości w późniejszym terminie. Każdy kraj jednocześnie korzysta i udziela kredytów innym krajom. Najczęściej jednak w każdym kraju zaznacza się wyraźna przewaga jednego z tych dwu możliwych kierunków operacji kredytowych. Kraj, który w dłuższym okresie zaciąga więcej k.z. niż ich udziela, jest krajem dłużniczym, natomiast przewaga kredytów udzielanych charakteryzuje kraje wierzycielskie. W ustroju kapitalistycznym wierzycielami są kraje zamożne, silnie uprzemysłowione, w których istniejące wolne kapitały poszukują lokat za granicą bądź w formie inwestycji bezpośrednich, bądź w formie kredytu. K.z. udzielane są tam w celu realizacji zysków. Kapitalistyczny wierzyciel osiąga zysk przede wszystkim w postaci oprocentowania, które bywa szczególnie wysokie przy kredytach udzielanych krajom rozwijającym się; wyższe koszty kredytu w tym przypadku niektórzy ekonomiści uzasadniają tym, że powinny one pokrywać także tzw. premię za ryzyko. Kapitalistyczny kredytodawca realizuje często dodatkowe zyski pośrednie, np. przez wyznaczanie wyższych cen na towary dostarczane na warunkach kredytowych, zabezpieczanie sobie dzięki dostawom kredytowym rynków zbytu i tanich źródeł zakupu surowców przez zaliczki dawane dostawcom. Czasem pobudką do udzielenia k.z. mogą być nie cele ekonomiczne, lecz polityczne. W każdym przypadku w stosunkach między krajami kapitalistycznymi zaznacza się duża zależność dłużnika od wierzyciela. W stosunkach między krajami socjalistycznymi k.z. mają odmienny charakter; celem ich nie są zyski wierzyciela (co przejawia się w niskim oprocentowaniu kredytu) ani dążenia wierzyciela do podporządkowania sobie dłużników, lecz pomoc krajom słabszym w podniesieniu ich gospodarczego i kulturalnego poziomu i przyspieszenie budownictwa socjalistycznego w tych krajach. System gospodarki planowej rzutuje na formy kredytu, dlatego wiele typów kredytu funkcjonujących w krajach kapitalistycznych nie ma zastosowania w obrotach między państwami socjalistycznymi. Kraje socjalistyczne dokonują jednak licznych operacji kredytowych także z krajami kapitalistycznymi i w ten sposób bezpośrednio stykają się z najróżnorodniejszymi typami kredytu, które wykształcił i stosuje ustrój kapitalistyczny. Wśród licznych możliwych kryteriów klasyfikacji kredytu podstawowym jest termin spłaty. Z tego punktu widzenia rozróżnia się kredyty krótkoterminowe (do 12 miesięcy), średnioterminowe (do 5 lat) i długoterminowe. Nie jest to podział powszechnie obowiązujący; np. w bilansach płatniczych kategoria kredytu średnioterminowego jest zazwyczaj włączana do grupy kredytów długoterminowych. Kredyty krótkoterminowe: 1. handlowe — a) kredyt w rachunku otwartym, eksporter obciąża rachunek odbiorcy, uzgadniając z nim termin zapłaty, b) kredyty wekslowe mogą występować w różnych postaciach, np. trat dokumentowych albo czystych (clean draft), kredytów akceptacyjnych i akceptacyjno-rembursowych, c) zaliczki udzielane w gotówce dostawcom przez odbiorców na rachunek przyszłych dostaw; 2. bankowe — udzielane przez banki kupcom w postaci: a) dyskonta weksli, b) kredytu pod zastaw towarów; 3. międzybankowe — kredyty udzielane wzajemnie przez banki różnych krajów: a) pocztowe — na sfinansowanie czasu przebiegu korespondencji, b) w rachunku bieżącym; szczególną postacią tych ostatnich są tzw. kredyty techniczne, których udzielają sobie wzajemnie, przeważnie na mocy odpowiednich postanowień umów międzynarodowych, banki dwóch krajów w celu bieżącego finansowania wpłat i wypłat. Ponieważ systemy kredytowe krajów socjalistycznych wykluczają wzajemne kredytowanie się przedsiębiorstw oraz eliminują kredyt wekslowy, wiele omawianych form kredytu krótkoterminowego nie znajduje zastosowania w obrotach między tymi krajami. Stosunki kredytowe sprowadzały się do 1963 wyłącznie do kredytów międzybankowych, zwłaszcza zaś do powszechnie stosowanych kredytów technicznych; te ostatnie były najczęściej bezprocentowe, nieograniczone w sumie, a w czasie ograniczone do terminu wygaśnięcia umowy handlowej lub płatniczej (zwykle 1 rok). W 1964 nastąpiła istotna zmiana systemu rozliczeń między krajami RWPG w związku z utworzeniem Międzynarodowego Banku Współpracy Gospodarczej i wprowadzeniem clearingu wielostronnego. Zmiana ta rzutuje na stosunki kredytowe, gdyż poszczególne kraje rozliczają z MB WG należności i zobowiązania z tytułu obrotów handlowych ze wszystkimi krajami RWPG, a wynikające z rozliczeń salda stanowią należności lub zobowiązania tych krajów w stosunku do MBWG. Na bieżące finansowanie obrotów MBWG udziela poszczególnym krajom ograniczonych w wielkości i oprocentowanych kredytów rozliczeniowych lub innych kredytów krótkoterminowych. W rozliczeniach z krajami socjalistycznymi, nie będącymi członkami RWPG, występują nadal kredyty bilateralne. Kredyty długoterminowe; a) rządowe, b) bankowe, c) instytucji międzynarodowych, d) koncernów, przedsiębiorstw itp., e) emisyjne — realizowane w formie obligacji lokowanych na rynku u anonimowych wierzycieli. W stosunkach między krajami socjalistycznymi występują tylko kredyty rządowe oraz (w związku z utworzeniem w 1970 Międzynarodowego Banku Inwestycyjnego w Moskwie) — instytucji międzynarodowych. Jakkolwiek w obrotach między krajami socjalistycznymi występują tylko niektóre z wymienionych form kredytów, to jednak poszczególne z tych krajów w obrotach z krajami kapitalistycznymi mogą wykorzystywać również inne formy k.z., stosowane na rynkach kapitalistycznych. Np. centrale handlu zagranicznego, kupując towary na tych rynkach, mogą korzystać z kredytów wekslowych, średnioterminowych kredytów od przedsiębiorstw zagranicznych. Niezależnie od wyżej podanego układu klasyfikacyjnego spotyka się wiele innych systemów podziału; np. rozróżnia się kredyty oprocentowane i bezprocentowe, kredyty produkcyjne (m. in. inwestycyjne) i konsumpcyjne oraz płatne w walucie wierzyciela, dłużnika, kraju trzeciego lub w złocie.

Kredyt inwestycyjny

Kredyt inwestycyjny (długoterminowy), kredyt udzielany na inwestycje środków trwałych (budownictwo inwestycyjne oraz zakup maszyn i urządzeń). Określany często terminem „kredyt długoterminowy”, ponieważ udzielany jest na ogół na stosunkowo odległe terminy spłaty, dostosowane do okresów amortyzacji obiektów powstałych w wyniku wykorzystania tego kredytu. W gospodarce kapitalistycznej k.i., zwłaszcza kredyt rolny i kredyt na budownictwo mieszkaniowe, udzielany jest głównie w formie kredytu hipotecznego, tj. zabezpieczonego zastawem nieruchomości (ziemi, domów, zabudowań), nazywanym hipoteką. K.i. udzielany jest przeważnie przez wyspecjalizowane instytucje, czerpiące środki na działalność kredytową za pomocą emisji obligacji, listów zastawnych oraz gromadzenia wkładów terminowych. W krajach kapitalistycznych, mających rozwinięty rynek kapitałowy, znaczenie k.i. jako źródła finansowania inwestycji przedsiębiorstw w ostatnich latach znacznie zmalało w wyniku wzrostu tzw. samofinansowania się przedsiębiorstw, tj. powiększenia własnych kapitałów za pomocą emisji akcji, akumulacji zysków itp.; bardzo dużą rolę spełnia on natomiast w finansowaniu inwestycji przedsiębiorstw w krajach rozwijających się. W gospodarce socjalistycznej rola k.i. była początkowo niewielka, ponieważ wszystkie podstawowe inwestycje przedsiębiorstw państwowych finansowano ze środków budżetu państwa. W ostatnich latach we wszystkich krajach socjalistycznych wystąpiły tendencje do zwiększenia roli kredytu jako źródła finansowania inwestycji. W Polsce prawie wszystkie inwestycje polegające na budownictwie, realizowane przez uspołecznione jednostki gospodarcze, są finansowane k.i. Po zakończeniu inwestycji k.i. albo podlega jednorazowej spłacie, albo spłata jego może być rozłożona na kilka lat (w zasadzie nie więcej niż 5). K.i. jest spłacany ze środków funduszy inwestycyjnych, a w przemyśle i budownictwie k.i. na inwestycje produkcyjne podlega spłacie ze środków tych funduszy i zysku. Na dłuższe terminy udzielane są k.i. rolniczym spółdzielniom produkcyjnym i indywidualnym gospodarstwom rolnym oraz k.i. na spółdzielcze i indywidualne budownictwo mieszkaniowe ludności; w spółdzielczym budownictwie mieszkaniowym maksymalny okres spłaty wynosi 60 lat.

Kapitału trwałego renowacja

Kapitału trwałego renowacja (środków trwałych), odnawianie zużywanych środków trwałych (budynków, maszyn, urządzeń itp.). Rozwój gospodarki narodowej wymaga zarówno tworzenia nowych środków trwałych przez inwestycje, jak i odnawiania istniejącego majątku trwałego. Dzięki działalności konserwacyjno-remontowej następuje odnowienie oraz zastępowanie zużytych ekonomicznie lub technicznie środków trwałych nowymi. Ma ona na celu utrzymanie lub przywrócenie pierwotnej sprawności technicznej środków trwałych. Działalność konserwacyjna zmierza do zapewnienia normalnych warunków użytkowania danego środka trwałego oraz ma zapobiegać jego nadmiernemu zużyciu. Działalność remontowa ma na celu doprowadzenie danego środka trwałego do stanu używalności 1 sprawności technicznej. Najbardziej skutecznym sposobem odnowienia kapitału trwałego Jest remont kapitalny, który nie tylko umożliwia doprowadzenie środka trwałego do pierwotnej sprawności technicznej, ale również pozwala na wprowadzenie ulepszeń. Remont taki może łączyć się z modernizacją obiektu, która polega na wprowadzeniu usprawnień. Cząstkowe odtworzenie majątku trwałego przez remont kapitalny graniczy tu z całkowitym odtworzeniem tego majątku dzięki nakładom inwestycyjnym. Odnawianie zużywanych środków trwałych może również następować przez zastępowanie zużytych ekonomicznie lub technicznie środków nowymi elementami majątku trwałego. W tym przypadku na miejsce starego środka trwałego wchodzi środek trwały zupełnie nowy. Zastępowanie zużytych maszyn i urządzeń nowymi może oznaczać nie tylko reprodukcję prostą, ale również w pewnym stopniu reprodukcję rozszerzoną, gdyż w wyniku postępu technicznego nowe środki trwale mogą być bardziej wydajne i tańsze w eksploatacji.

Kapitału ruch okrężny

Kapitału ruch okrężny, trzy wzajemnie się warunkujące 1 uzupełniające fazy przebiegu kapitału: dwie fazy cyrkulacji i jedna faza produkcji, którym odpowiadają trzy różne formy kapitału. Z charakteru kapitalistycznego sposobu produkcji wynika, że cyrkulacja towarów stanowi ważną część składową całego procesu produkcji. Aby proces ten mógł się dokonać, musi nastąpić połączenie środków produkcji z producentem, tj. rzeczowych i osobowych elementów produkcji. W warunkach kapitalizmu może to nastąpić Jedynie za pośrednictwem rynku, na którym właściciel kapitału nabywa rzeczowe elementy produkcji (maszyny, surowce itd.), jak również siłę roboczą o różnych kwalifikacjach. Zakup siły roboczej i środków produkcji stanowi zatem wstęp do produkcji. Jednocześnie prawie wszystkie wytwory produkcji są towarami, tj. docierają do miejsca przeznaczenia za pośrednictwem rynku, muszą zatem przejść przez sferę cyrkulacji. Sprzedaż towarów stanowi zakończenie Ich produkcji. Proces produkcji stanowi jedność produkcji i cyrkulacji, cyrkulacja stanowi przesłankę i zakończenie produkcji. Typowy przebieg procesu produkcji jest następujący: przedsiębiorca występuje jako właściciel sumy pieniędzy (kapitału pieniężnego), nabywa za nie środki produkcji i najmuje robotników, łącząc w swoich rękach rzeczowe i osobowe elementy produkcji, przekształca kapitał pieniężny w kapitał produkcyjny. Następnie teren akcji przenosi się z rynku do przedsiębiorstwa, rozpoczyna się działalność kapitału produkcyjnego, powstaje nowa wartość i jej część składowa wartość dodatkowa. Jako wynik działalności kapitału produkcyjnego powstaje określony towar, kapitał produkcyjny przekształca się w kapitał towarowy, a akcja znowu przenosi się z zakładu produkcji na rynek, w sferę cyrkulacji. Cały ten proces, stale powtarzający się w warunkach gospodarki kapitalistycznej. Całość formuły oznacza, że przedsiębiorca rozpoczyna swoją działalność od zakupu środków produkcji i siły roboczej, następuje przerwa w procesie cyrkulacji, a rozpoczyna się proces produkcji, następnie powstaje kapitał towarowy, który zostaje zrealizowany na rynku (sprzedaż). Z chwilą, gdy przedsiębiorca otrzymał pieniądze, ruch może zacząć się od nowa. Ponieważ ruch rozpoczyna się od pieniądza i kończy na pieniądzu, przyjmuje zatem przebieg, który nazywamy ruchem okrężnym. W swoim ruchu okrężnym kapitał przechodzi dwa razy przez fazę cyrkulacji i Jeden raz przez fazę produkcji. Trzem fazom ruchu odpowiadają trzy formy kapitału:kapitał pieniężny, kapitał produkcyjny oraz kapitał towarowy. Wszystkie formy oraz fazy ruchu nawzajem się uzupełniają i warunkują, stanowiąc łącznie ruch okrężny. Jedność form i faz ruchu okrężnego stanowi odpowiednik jedności produkcji i cyrkulacji kapitalistycznej. Kapitał dokonujący takiego ruchu i przybierający kolejno formy kapitału pieniężnego, produkcyjnego i towarowego został przez Marksa określony jako kapitał przemysłowy w szerokim tego słowa znaczeniu, tj. obejmujący również transport i rolnictwo. W tym rozumieniu kapitałem przemysłowym jest każdy kapitał, którego jedną z faz jest produkcja. Oddzielne rozpatrywanie każdej fazy ruchu okrężnego i formy kapitału możliwe Jest jedynie przy świadomym abstrahowaniu od wzajemnych powiązań wszystkich form. Rzeczywisty ruch okrężny jest jednoczesnym ruchem kapitału pieniężnego, produkcyjnego i towarowego. Oznacza to, że w tym samym czasie, gdy jedna część kapitału przemysłowego znajduje się w formie pieniężnej, druga część znajduje się w formie produkcyjnej, a trzecia — w formie towarowej. Przechodzeniu kapitału z formy pieniężnej w produkcyjną towarzyszy przekształcanie się kapitału produkcyjnego w towarowy i towarowego w pieniężny. Kapitał przemysłowy istnieje jednocześnie w trzech formach i nieustannie przechodzi z jednej formy w drugą. Zatrzymanie się kapitału w jednej z form oznacza zatrzymanie ruchu okrężnego. Tylko jednoczesne występowanie kapitału w trzech fazach i formach umożliwia nieprzerwany ruch okrężny. Społeczny podział pracy wewnątrz klasy kapitalistów powoduje, że pewne fazy ruchu okrężnego oraz formy kapitału stają się udziałem poszczególnych grup tej klasy. Operacje pieniężne klasy kapitalistów wykonują bankierzy, operacje towarowe — kupcy, przemysłowcy zaś zarządzają kapitałem produkcyjnym; funkcje bankiera i kupca przemysłowcy spełniają jedynie w szczątkowej postaci. Całość ruchu okrężnego zakłada zatem system nieustannego splatania się ze sobą i powiązania interesów bankierów, kupców i przemysłowców, przy czym źródłem dochodów wszystkich tych grup kapitalistów jest wartość dodatkowa wytwarzana w fazie produkcyjnej ruchu okrężnego przez kapitał produkcyjny, tj. przez system kapitalistycznego wyzysku pracy najemnej. Ruch okrężny, który rozpoczyna się od pieniądza i kończy na pieniądzu, nazywamy ruchem okrężnym kapitału pieniężnego. Cechą charakterystyczną tej formy ruchu okrężnego jest to, że ukazuje w sposób wyraźny cel produkcji kapitalistycznej, a mianowicie powiększenie pierwotnej sumy pieniędzy, tj. zysk. Ruch okrężny rozpoczynający się od kapitału produkcyjnego (i fazy produkcyjnej ruchu okrężnego) nazywamy ruchem okrężnym kapitału produkcyjnego. Cechą charakterystyczną tej formy ruchu jest to, że wskazuje ona środki realizacji celu produkcji kapitalistycznej, a mianowicie wyciskanie wartości dodatkowej z robotników najemnych. Ruch okrężny rozpoczynający się od kapitału towarowego (i towarowej fazy ruchu okrężnego) nazywamy ruchem okrężnym kapitału towarowego. Cechą charakterystyczną tej formy ruchu jest pokazanie ścisłej jedności wartościowej i użytkowej strony towarów, uzależnienie produkcji (w ostatecznym wyniku) od potrzeb, tj. od konsumpcji, a więc jedność produkcji i konsumpcji w jej kapitalistycznej formie.

Kapitału obrót

Kapitału obrót, ruch okrężny kapitału traktowany jako proces periodyczny (kapitału ruch okrężny). Podczas gdy przy analizie ruchu okrężnego kapitału wysuwa się na pierwsze miejsce problem form, jakie przyjmuje kapitał w różnych fazach swojego ruchu, to przy analizie o.k. zasadniczym problemem jest czas Jego trwania oraz warunki ciągłości tego procesu. Suma czasu niezbędnego do przejścia całego wyłożonego kapitału przez fazę produkcji i przez dwie fazy cyrkulacji (zakup środków produkcji i siły roboczej oraz sprzedaż gotowych wyrobów) stanowi czas o.k. Z punktu widzenia szybkości o.k. znaczenie ma podział kapitału na trwały i obrotowy. Kapitał obrotowy dokonuje obrotu w trakcie każdego ruchu okrężnego kapitału, kapitał trwały natomiast — w ciągu okresu kilkuletniego zależnie od stopnia zużywania się w trakcie produkcji, uwidocznionego w stopie amortyzacji. Ponieważ wraz z rozwojem kapitalistycznego sposobu produkcji wzrasta absolutny i względny udział kapitału trwałego, zwiększa się również czas o.k.; przedłuża się on szczególnie w okresach, w których występuje duża różnica między całym wyłożonym kapitałem a kapitałem rzeczywiście zastosowanym w produkcji, tj. gdy istnieją duże nie wykorzystane zdolności produkcyjne. Natomiast tzw. moralne zużycie kapitału (ekonomiczne zużycie środków trwałych) przyspiesza k. Czas o.k. składa się z dwóch części: 1. z okresu produkcyjnego, tj. z czasu, w którym kapitał stały znajduje się w produkcji — bądź to w składach fabrycznych jako zapas surowców itp., bądź też w procesie bezpośredniej obróbki; 2. z czasu cyrkulacji kapitału, czyli czasu obiegu. Im dłużej trwa czas obiegu, tym więcej kapitału niezbędne jest do obsłużenia cyrkulacji, tym mniej kapitału może być zastosowane (przy innych nie zmienionych warunkach) w produkcji przynoszącej kapitalistom wartość dodatkową. W odniesieniu do czasu o.k. można zauważyć działanie dwóch tendencji: 1. skracanie czasu o.k. przez udoskonalenia techniczne zmniejszające czas niezbędny na wykonanie wyrobu, czas transportu Itp. oraz przez reklamę i metody nowoczesnego handlu (sprzedaż ratalna, psychologiczne oddziaływanie na konsumentów); 2. przedłużanie czasu o.k., wynikające z rosnących trudności realizacji, a także ze wzrostu udziału kapitału trwałego w całym kapitale.

Kapitał rezerwowy

Kapitał rezerwowy, część kapitału leżąca bezczynnie, niezbędna do utrzymania przez kapitalistycznego przedsiębiorcę ciągłości ruchu okrężnego kapitału; przeznaczony jest na wypłatę płac pracownikom, na zakup większych partii surowców i maszyn oraz zastąpienie zużytych maszyn przez nowe itp.; rezerwy te utrzymywane są zazwyczaj w bankach i stają się źródłem kapitalistycznego kredytu. Szczególną rolę odgrywa k.r. w spółkach akcyjnych (spółka). Tylko część zysku spółki akcyjnej zostaje podzielona między akcjonariuszy w postaci dywidendy oraz między dyrekcję w formie tantiemy i innych opłat. Część zysku zostaje przekształcona w k.r.; sprzyja temu współczesny system podatkowy w głównych krajach kapitalistycznych. K.r. staje się ważnym źródłem inwestycji dla największych przedsiębiorstw. Proces finansowania inwestycji z k.r. otrzymał nazwę samofinansowania inwestycji, gdyż spółki akcyjne posiadające duże k.r. uniezależniają swoje inwestycje od kredytu bankowego i emisji nowych akcji.

Kapitał pożyczkowy

Kapitał pożyczkowy,kapitał pieniężny przekazywany przez właściciela do czasowej dyspozycji innych użytkowników w zamian za procent. Charakterystyczną cechą k.p. jest to, że staje się kapitałem czynnym (funkcjonującym) dopiero po przejściu od właściciela do innych użytkowników. „Dopóki kapitał pieniężny znajduje się w ręku kapitalisty pieniężnego, nie przynosi procentów i nie funkcjonuje jako kapitał, od kiedy zaś przynosi procenty i funkcjonuje jako kapitał, nie jest w jego ręku” (K. Marks). Mamy tu do czynienia z oddzieleniem kapitału jako własności i jako funkcji [kapitał (kapitał jako własność i jako funkcja)]; wskutek tego w k.p. bardziej niż we wszystkich innych jego formach zaciera się ślad źródła przyrostu, wartości dodatkowej. „Przynoszenie procentu staje się właściwością pieniądza, zupełnie tak samo jak właściwością gruszy jest rodzenie gruszek” (K. Marks). Nie widać tu ogniwa pośredniczącego w procesie zwiększania się k.p., którym jest zastosowanie k.p. w sferze produkcji czy cyrkulacji. K.p. stanowi główną formę przejścia wolnego kapitału pieniężnego z rąk właściciela do rąk użytkownika. Następuje ono nie przez akt kupna-sprzedaży, lecz przez przekazanie kapitału pieniężnego tylko do czasowej dyspozycji, czyli przez pożyczkę. Kapitał pieniężny przekształca się z reguły w k.p. nie w indywidualnych transakcjach między właścicielami wolnego kapitału pieniężnego a kapitalistami funkcjonującymi poszukującymi kredytu, lecz za pośrednictwem banku lub przez bezpośrednie kupno na giełdzie pieniężnej papierów wartościowych. Oprócz kredytu pieniężnego istnieje kredyt handlowy. Udzielają go jedni kapitaliści funkcjonujący innym, sprzedając im towary z odroczeniem zapłaty. Pominąwszy inną formę i innych kontrahentów przypomina on kredyt pieniężny o tyle, że przynosi wierzycielowi procent ukryty w różnicy między ceną kredytową i gotówkową. Główne źródło k.p. stanowi kapitał pieniężny, wyswobadzający się czasowo w trakcie krążenia kapitału przemysłowego, poza tym zaś kapitały kapitalistów pieniężnych, czyli rentierów, oraz oszczędności różnych warstw i klas społeczeństwa kapitalistycznego przekształcane w kapitał przez system bankowy. Przedsiębiorstwa kapitalistyczne zaopatrują się w kapitał pieniężny bądź przez korzystanie z k.p. i emitowanie nowych akcji, czyli za pośrednictwem rynku kapitału pieniężnego, bądź też dokonują samofinansowania korzystając z własnych środków wewnętrznych. Treścią jego jest akumulowanie części zrealizowanej wartości dodatkowej (akumulacja). Stosunek kapitałów własnych i obcych, wśród nich zaś kredytów krótkoterminowych i długoterminowych stanowi o strukturze finansowej przedsiębiorstwa. Historycznym poprzednikiem k.p. był kapitał lichwiarski (lichwa). Zarówno jeden, jak i drugi jest odmianą kapitału przynoszącego procent. Różnice między nimi dotyczą nie istoty, lecz tylko warunków funkcjonowania. K.p. odgrywa czynną rolę w gospodarce kapitalistycznej. Ułatwia przede wszystkim przepływ kapitału między różnymi gałęziami działalności gospodarczej, pozwala poszczególnym przedsiębiorstwom rozszerzać produkcję poza możliwości wynikające z wielkości własnego kapitału, przyspiesza koncentrację i centralizację kapitału i produkcji, a przez to wszystko usprawnia mechanizm funkcjonowania oraz sprzyja procesowi wzrostu i rozwoju gospodarki kapitalistycznej wraz ze wszystkimi jej sprzecznościami.