Archive for the ‘Biznes’ Category

Pożyczki obligatoryjne

Pożyczki obligatoryjne, dominująca forma średnio- lub długoterminowego kredytu zaciąganego przez państwo, związki publicznoprawne, państwowe lub duże prywatne przedsiębiorstwa (spółki akcyjne w krajach kapitalistycznych) za pomocą emisji obligacji, płatnych w określonym terminie lub w określonym przedziale czasowym i przynoszących dochód w postaci stałych odsetek bądź odsetek rozlosowanych w postaci premii. W warunkach gospodarki kapitalistycznej p.o. lokowane są na rynku kapitałowym (rynek pieniężny, kapitałowy i kredytowy) przez ogłaszanie subskrypcji lub za pośrednictwem giełdy pieniężnej. Często rozprowadzaniem p.o. zajmują się banki lub firmy finansowe, odgrywające znaczną rolę na rynkach kapitałowych USA i W. Brytanii. Kurs p.o., podobnie jak kurs innych papierów wartościowych, zależy od wysokości oprocentowania, terminu spłaty obligacji, polityki banku centralnego dotyczącej stopy procentowej, kształtowania się popytu na kredyt długoterminowy i podaży kapitału ze strony banków, instytucji dokonujących długoterminowych lokat, towarzystw ubezpieczeniowych, funduszy emerytalnych i fundacji oraz indywidualnych kapitalistów (rentierów). W krajach socjalistycznych emitowane są zwykle p.o. premiowe. Ich subskrybentem jest ludność. P.o. bywają emitowane przez państwo w trybie przymusowym. Sytuacja taka występuje zwykle wówczas, gdy skarb państwa znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, np. w przypadku wojny lub gdy chodzi o zmniejszenie kosztów obsługi zaciągniętych uprzednio pożyczek i przesunięcie na dalsze terminy ich spłaty. Problem ten państwo rozwiązuje dokonując operacji zwanych konsolidacją i konwersją p.o. Konsolidacja polega na zamianie kilku pożyczek na jedną. Konwersja natomiast oznacza zmianę warunków określonej pożyczki na korzystniejsze dla dłużnika, polegające najczęściej na zmianie wysokości oprocentowania i przesunięciu terminów spłat. Zwykle operacje konsolidacji i konwersji przeprowadzane są jednocześnie. W krajach kapitalistycznych konsolidacja i konwersja zadłużenia dokonywana jest najczęściej w okresie niskiego kształtowania się stopy procentowej na rynku kapitałowym, co z reguły występuje wraz z dużą podażą kapitału pieniężnego. W Polsce Ludowej państwo subskrybowało dwie p.o.: pierwszą, Premiową Pożyczkę Odbudowy Kraju w 1945 z terminem spłaty do 15 IV 1969 (odsetki tej pożyczki w wysokości 4% wypłacone były w postaci premii, a obligacje podlegały umorzeniu w momencie jej wylosowania); drugą, Narodową Pożyczkę Rozwoju Sił Polski w 1951, premiową, oprocentowaną także na 4%. Po reformie walutowej w 1950 zaistniała konieczność dokonania konwersji obu tych pożyczek, w wyniku której obligacje Premiowej Pożyczki Odbudowy Kraju zostały wymienione na obligacje Narodowej Pożyczki Rozwoju Sił Polski, których termin wykupu upłynął 1 X 1972. Pierwsza pożyczka przyniosła skarbowi państwa 4,5 mld ówczesnych zł, druga natomiast ok. 1,6 mld zł.

Pool

Pool, w kapitalizmie — luźne, najczęściej doraźne, porozumienie przedsiębiorców, dotyczące celów specjalnych, np. uregulowania cen, rynków zbytu; może oznaczać także wspólny fundusz przeznaczony do gry na giełdzie.

Podatków przerzucanie

Podatków przerzucanie, polega na tym, że podatnik (dłużnik podatkowy wyznaczony aktem ustawodawczym do zapłaty podatku) przesuwa gospodarczo dotykający go ciężar opodatkowania na inny podmiot gospodarujący. Już merkantyliści (merkantylizm) i fizjokraci (fizjokratyzm) poświęcali wiele uwagi temu zagadnieniu, a od czasów klasycznej ekonomii politycznej stanowi ono nierozłączną część składową ekonomii burżuazyjnej i burżuazyjnej nauki o finansach. P.p. należy do ekonomicznych skutków podatku łącznie z innymi, jak unikanie, pochłanianie czy umorzenie (amortyzacja) podatku. Burżuazyjna nauka o p.p. odróżnia proces p.p. jako proces gospodarczy, odbywający się za pomocą zmiany cen, od wyniku tego procesu, tj. od faktycznego (ostatecznego) przerzucenia. P.p. powoduje zarówno skutki mikroekonomiczne, jak i makroekonomiczne (makroekonomiczne i mikroekonomiczne wielkości), przede wszystkim w zakresie podziału (ostatecznego podziału) dochodu narodowego. Empiryczne badania p.p. w kapitalizmie są na ogół niewystarczające do uogólnień naukowych, wobec czego burżuazyjna nauka o p.p. ogranicza się do stawiania pewnych prognoz. Tradycyjna burżuazyjna nauka o p.p., podkreślając przerzucanie w przód przez podwyższanie ceny o kwotę podatku oraz przerzucanie wstecz czy odrzucanie podatku za pomocą obniżania przez podatnika płaconych przez niego zarobków za pracę czy cen płaconych dostawcom, wiązała p.p. (głównie) z teorią cen, zwłaszcza z równowagą cen w warunkach wolnej konkurencji. Współczesne, burżuazyjne teorie p.p, opierając się także na wynikach badań ekonometrycznych lub stosując metody matematyczne do zagadnień ostatecznego rozkładu ciężaru opodatkowania, biorą pod uwagę cały obieg gospodarczy i na tym tle rozszerzają zakres oddziaływania gospodarczego p.p. przez uwzględnienie np. znaczenia obciążenia podatkowego dla polityki monetarnej lub wpływu wydatków państwowych (także na zbrojenia) dla polityki podatkowej. Wbrew twierdzeniom (niektórych) uczonych burżuazyjnych wszystkie kapitalistyczne podatki mogą i faktycznie obciążają ostatecznie konsumpcję klasy robotniczej. P.p. w socjalizmie ma zasadniczo planowy charakter z uwagi na planowanie cen.

Podatkowa skala

Podatkowa skala, zespół stawek podatkowych (stóp podatkowych) ustalonych w danym podatku w stosunku do wielkości podstawy opodatkowania; dotyczy podatków, w których stawki podatkowe nie są proporcjonalne. S.p. progresywna — składa się ze stawek podatkowych rosnących w miarę wzrostu podstawy opodatkowania. S.p. regresywna — składa się ze stawek malejących w miarę wzrostu podstawy opodatkowania. S.p. progresywne są stosowane przeważnie w podatkach typu dochodowego (w podatkach typu przychodowego stawki bywają zazwyczaj proporcjonalne). W polskim systemie podatkowym s.p. progresywne występują w podatku gruntowym, od wynagrodzeń, dochodowym od spółdzielczości i od gospodarki nieuspołecznionej, wyrównawczym oraz przy opodatkowaniu spadków i darowizn.

Podatki bezpośrednie i pośrednie

Podatki bezpośrednie i pośrednie, jeden z najdawniejszych podziałów podatków; występował już we wczesnym średniowieczu; był i jest stosowany do dzisiaj przez administrację skarbową państw kapitalistycznych, a jego treść zależy od historycznego rozwoju systemu podatkowego określonego państwa. Tradycyjnie do podatków bezpośrednich zalicza się podatki obciążające dochód i majątek, wszystkie inne uważa się za pośrednie. Do najważniejszych naukowych kryteriów tego podziału należą: 1. technika poboru podatku; 2. sposób nałożenia podatku; 3. przerzucanie podatku; 4. zdolność płatnicza. Technika poboru podatku — wg tego kryterium podatkami bezpośrednimi są te, które płacą osoby bezpośrednio zobowiązane do tego przez państwo; podatkami pośrednimi zaś — podatki płacone przez właściwych podatników za pośrednictwem pewnych osób; podział ten wiązał się z techniką podatkową z końca XVIII w., tj. przed powstaniem współczesnych wielkich systemów podatkowych opartych na podatku podstawowym (pierwotnie na podatku dochodowym). Wskutek zmiany praktyki podatkowej okazało się, że ten sam podatek mógł być w jednym przypadku bezpośrednim, w innym — pośrednim. Podział z punktu widzenia techniki poboru właściwie stracił w kapitalizmie swoje znaczenie (wyjątek stanowi w pewnej mierze Anglia). Sposób nałożenia podatku w myśl tego kryterium bezpośrednie są podatki pobierane, a ściślej wymierzane na podstawie stałych spisów czy katastrów, pośrednie zaś — podatki wymierzane na podstawie taryf podatkowych, które nie nawiązują do pewnych stałych stanów objętych z góry spisami, ale są warunkowane określonymi zdarzeniami nie dającymi się przewidzieć; również ten podział jest obecnie kwestionowany przez naukę, gdyż Istnieją podatki pośrednie, które są wymierzane w sposób wykazujący pewną stałość, np. podatek obrotowy, oraz podatki bezpośrednie o taryfach nieraz bardzo skomplikowanych. Przerzucanie podatku — kryterium to wiąże się z poglądem fizjokratów (fizjokratyzm), wg którego tylko dochód z ziemi tworzy dochód narodowy; zdaniem fizjokratów tylko podatek gruntowy był podatkiem bezpośrednim, wszystkie inne zaś pośrednimi. Z uwagi na fakt, że ustalenie zarówno przebiegu, jak i ostatecznego wyniku przerzucania jest właściwie niemożliwe do uchwycenia, teorie oparte na tym kryterium uznawały również za podatek bezpośredni nie ten, który nie mógł być przerzucony, ale podatek, który wg zamiaru ustawodawcy nie miał być przerzucony. W nauce burżuazyjnej występuje ostatnio pogląd, wg którego wszystkie podatki są w zasadzie przerzucalne — jedne trudniej, inne łatwiej. Zatem i to kryterium podziału jest podważane. Zdolność płatnicza — kryterium występujące w kilku wariantach, z których najważniejszy, odpowiadający podziałowi tradycyjnemu, polega na przejawianiu się zdolności płatniczej podatnika zależnie od bezpośredniego lub pośredniego stosunku między źródłem a przedmiotem podatku. Źródłem podatku jest zasób wartości, z którego płaci się podatek, a więc dochód, przychód i majątek. Natomiast przedmiotem podatku Jest stan, z którym ustawa łączy obowiązek uiszczenia podatku, mogą nim być więc — obok dochodu, przychodu i majątku — także obrót, wydatek (nakład) i konsumpcja. Ponieważ wydatek i konsumpcja są zawsze wyrazem obrotu, można twierdzić, że przedmiotem podatku jest wynik wymiany, czyli całkowity lub częściowy obrót. Podatki nakładane wprost na źródło są w tym ujęciu podatkami bezpośrednimi (podatki dochodowe, przychodowe jako częściowe podatki dochodowe i majątkowe), natomiast podatki nakładane na źródło za pośrednictwem obrotu ujawniającego zdolność płatniczą pośrednio są podatkami pośrednimi (obrotowe, nakładowe i konsumpcyjne). Wielu współczesnych ekonomistów burżuazyjnych wyraźnie lub w sposób domniemany odrzuca podział podatków na bezpośrednie i pośrednie, inni zaś konstruują klasyfikację podatków w oderwaniu od tego podziału. W ten sposób uczeni burżuazyjni starają się zamaskować klasowy charakter obciążania w kapitalizmie wszystkimi podatkami klasy robotniczej. W socjalizmie podział podatków (wyrażających koszt społeczny utrzymania i działalności socjalistycznego aparatu państwowego) na bezpośrednie i pośrednie utracił znaczenie z uwagi na społeczną własność środków produkcji. Podstawowym źródłem dochodów budżetowych państwa socjalistycznego są dochody z gospodarki uspołecznionej.

Płac struktura

Płac struktura, charakterystyka poziomu i różnic w wysokości płac poszczególnych grup pracowników w gospodarce narodowej. Służy do porównywania wynagrodzeń za pracę różniącą się pod względem potrzebnych do jej wykonania kwalifikacji, uciążliwości, intensywności itp. kryteriów stanowiących podstawę do różnicowania płac oraz do porównywania rozkładu pracowników wg wysokości płac, czyli częstotliwości występowania określonej wysokości płac. Najczęściej w badaniach s.p. wyróżnia się 5 ich grup: 1. strukturę zawodową, określającą różnice w poziomie płac pracowników poszczególnych zawodów i grup kwalifikacyjnych w każdym zawodzie; pozwala ona na określenie rzeczywistych różnic między pracą kwalifikowaną i niekwalifikowaną, a także między płacami pracowników fizycznych 1 umysłowych; 2. strukturę personalną, określającą występujące różnice ze względu na płeć, wiek i staż pracy pracowników; 3. strukturę gałęziową, określającą różnice płac ze względu na działy i gałęzie gospodarki, a nawet przedsiębiorstwa, w których pracownicy są zatrudnieni; 4. strukturę geograficzną, określającą różnicę płac występującą w różnych regionach kraju, między miastami i wsią, dużymi i małymi miastami lub regionami rozwiniętymi a opóźnionymi w rozwoju; 5. strukturę wg wysokości płac, określającą, jaki procent ogółu pracowników zarabia np. 1000, 1500 czy 8000 zł miesięcznie. S.p. pozwala określić proporcje i dysproporcje płac, czyli prawidłowe i nieprawidłowe relacje wynagrodzenia za pracę między pracownikami o jednakowych kwalifikacjach, wykonujących pracę o tym samym stopniu uciążliwości lub intensywności pracy. Proporcje płac stanowią swoisty „cennik pracy”, wpływający na postępowanie pracowników, dotyczące wyboru zawodu, miejsca pracy itp. Badania s.p. w czasie pozwalają na stwierdzenie ogólnych tendencji w rozkładzie dochodów dokonujących się pod wpływem rozwoju gospodarczego kraju lub pod wpływem rozwoju społecznego, wyrażających się w zacieraniu się niektórych różnic w płacach (np. wg płci czy wieku), bądź zwiększaniu się różnic (np. wg kwalifikacji czy gałęzi gospodarki). Tendencje te mają istotne znaczenie dla świadomego i skutecznego kierowania polityką płac, dlatego badania s.p. są niezbędne dla gospodarki socjalistycznej, kierującej polityką płac wg z góry założonych planów długookresowych.

Plan kasowy

Plan kasowy, zestawienie wyników procesów gospodarczych, określające wielkość wzrostu lub spadku obiegu pieniądza gotówkowego (emisji); ujmuje wszystkie obroty gotówkowe między gospodarką uspołecznioną a ludnością i gospodarką nieuspołecznioną oraz wewnątrz gospodarki uspołecznionej. Obroty te, z wyjątkiem obrotów wewnątrz gospodarki uspołecznionej, wchodzą do bilansu pieniężnych przychodów i wydatków ludności (bilans dochodów i wydatków ludności), który zawiera ponadto obroty bezgotówkowe między gospodarką uspołecznioną a ludnością i gospodarką nieuspołecznioną. Konstrukcja p.k. opiera się na grupowaniu obrotów gotówkowych wg tytułów o mniej więcej jednorodnym znaczeniu ekonomicznym i w nawiązaniu do odpowiadających im planów gospodarczych. Tytuły p.k. ujęte są przedmiotowo wg źródeł wpływów i przeznaczenia wypłat na określone cele, z których zasadniczymi są: rodowych oraz instytucjami szczebla wojewódzkiego, a także oddziałami wojewódzkimi innych banków na podstawie planowanych rocznych bilansów pieniężnych przychodów i wydatków ludności, orientacyjnych założeń rocznych p.k., projektów kwartalnych lub wycinków rocznych planów gospodarczych jednostek szczebla wojewódzkiego. Projekty kwartalnych p.k. i bilansów pieniężnych przychodów i wydatków ludności przedkładają oddziały wojewódzkie NBP pod obrady prezydiów wojewódzkich (miejskich) rad narodowych łącznie z analizą sytuacji pieniężnej na rynku i ew. projektami działań, które należy podjąć w celu zabezpieczenia równowagi pieniężnej na rynku. Dominująca kwota przychodów jednostek gospodarki uspołecznionej w formie gotówkowej wpływa bezpośrednio do kas banków, a rozchody realizowane są głównie przez kasy banków. Różnice między przychodami a rozchodami p.k. stanowią zmianę stanu obiegu pieniądza gotówkowego; jeśli rozchody przekraczają przychody, następuje jego wzrost, w sytuacji odwrotnej — spadek. Podstawą opracowania projektów kwartalnych p.k. oddziałów wojewódzkich NBP są projekty wojewódzkich kwartalnych bilansów pieniężnych przychodów i wydatków ludności, sporządzane przez te oddziały w ścisłej współpracy z wojewódzkimi (miejskimi) komisjami planowania gospodarczego, wydziałami finansowymi, wydziałami handlu i innymi zainteresowanymi wydziałami prezydiów wojewódzkich (miejskich) rad przychodów i wydatków ludności, opracowywanego przez Centralę NBP na podstawie wskaźników narodowego planu gospodarczego oraz wycinków planów gospodarczych resortów. Wynikający z bilansu pieniężnych przychodów i wydatków ludności fundusz nabywczy na zakup towarów jest podstawą do ustalenia wielkości utargu towarowego w p.k. Po rozpatrzeniu przez Kolegium Ministerstwa Finansów ogólnokrajowego kwartalnego bilansu pieniężnych przychodów i wydatków ludności i zatwierdzeniu wynikającego z tego bilansu ogólnokrajowego p.k. Centrala NBP przekazuje oddziałom wojewódzkim informacje o założeniach tego planu dla poszczególnych wojewódzkich okręgów NBP. Oddziały Wojewódzkie NBP dzielą orientacyjnie kwartalny p.k. wg miesięcy.

Pieniężny system w kapitalizmie

Pieniężny system w kapitalizmie, ogół norm prawnych ustalających: 1. jednostkę pieniężną (monetarną, podstawową i pomocniczą); 2. jej wartość; 3. sposób zabezpieczenia; 4. sposób emisji; 5. moc zwalniania od zobowiązań; 6. zakres cyrkulacji; 7. wymienialność na waluty obce. W warunkach współczesnej gospodarki kapitalistycznej występują różnorodne systemy pieniężne w poszczególnych krajach; różnorodność ta sprowadza się nie tylko do różnic zewnętrznych, ale przede wszystkim do sposobu funkcjonowania danego systemu monetarnego; przejawiają się one głównie w zakresie sposobu emisji, zabezpieczenia i wymienialności walut. Określenie jednostki monetarnej w systemie pieniężnym obejmuje ustalenie nazwy jednostki podstawowej (np. dolar USA, angielski funt szterling) oraz jednostek pomocniczych, najczęściej ułamków jednostki podstawowej, wprowadzanych dla ułatwienia drobniejszych rozliczeń. Niekiedy w systemie pieniężnym jakiegoś kraju istnieją zwyczajowo ustalone jednostki, które nie mają nawet odpowiednika w znakach pieniężnych; tak np. w W. Brytanii jednostką taką była gwinea, będąca równowartością 21 szylingów. Poza określeniem jednostki monetarnej podstawowej i jednostek pomocniczych, system pieniężny zawiera postanowienia co do będących w obiegu znaków pieniężnych (odcinków biletów bankowych oraz wartości nominalnej monet). Określenie wartości jednostki monetarnej następuje najczęściej przez ustalenie parytetu złota lub innego kruszcu. Zagadnienie zabezpieczenia pieniądza łączy się ze sposobem jego emisji; jeżeli w obiegu znajduje się pieniądz kruszcowy (monety, których wartość nominalna odpowiada zawartości czystego kruszcu), problem zabezpieczenia pieniądza nie istnieje. Siła nabywcza Jednostki monetarnej w tych warunkach zmienia się odpowiednio do zmian wartości towarów i samego kruszcu. Problem zabezpieczenia pieniądza pojawia się przy systemie pieniężnym opartym na cyrkulacji znaków pieniężnych: biletów bankowych, biletów skarbowych i pieniądza zdawkowego. Bilet bankowy (banknot) jest zobowiązaniem bankiera, wydanym na okaziciela, w którym bankier zobowiązuje się wypłacić w każdym terminie wskazaną sumę w zlocie czy innym kruszcu, stanowiącym podstawę danego systemu pieniężnego. Jeżeli występuje obieg banknotów wymienialnych, zabezpieczeniem pieniądza jest zapas złota (innego kruszcu), pozostający w posiadaniu banku emisyjnego. Pełne zabezpieczenie zapasami złota obiegu banknotów istniało np. w Anglii aż do wybuchu I wojny światowej oraz w USA do 1933. Wcześnie jednak zauważono, że do zapewnienia wymienialności banknotów na kruszec nie trzeba mieć zapasów kruszcu odpowiadającego kwocie emisji: obieg banknotów nigdy nie może być zlikwidowany całkowicie i nie należy wobec tego przewidywać, że wszystkie banknoty zostaną przedstawione do wymiany, a wobec tego można dla części emisji banknotów nie przewidywać zabezpieczenia w zlocie. Np. w Anglii ustawa z 1844 przewidywała, że emisja banknotów do kwoty 14 min funtów szterlingów nie wymaga kruszcowego zabezpieczenia, natomiast cala nadwyżka emisji ponad tę kwotę wymaga pełnego zabezpieczenia w zlocie. Kontyngent emisji fiducjarnej (bez zabezpieczenia kruszcowego) został podwyższony po I wojnie światowej do 260 min funtów szterlingów. Możliwość dokonywania emisji banknotów bez zabezpieczenia kruszcowego stała się przyczyną ograniczania ustawowego prawa emisji tylko do niektórych banków oraz ustawowego ograniczania rozmiarów emisji fiducjarnej; to ostatnie ograniczenie może być zrealizowane albo przez ustalenie kontyngentu emisji bez pokrycia (jak w Anglii), albo przez ustalenie procentowego pokrycia całej emisji banknotów zapasami złota (np. w USA, we Francji), albo wreszcie przez progresywne opodatkowanie emisji przekraczającej ustalony kontyngent. Kruszec stanowi tak długo zabezpieczenie banknotów, jak długo banknoty są wymienialne na kruszec. We współczesnych rozwiniętych ekonomicznie krajach kapitalistycznych nie występuje ani obieg kruszcowy, ani obieg wymienialnych banknotów. Obiegające bilety bankowe mają tam w istocie rzeczy charakter pieniądza papierowego bez zabezpieczenia; utrzymanie ich siły nabywczej zależy wyłącznie od dostosowania rozmiarów emisji do potrzeb obrotu pieniężnego. Zagadnienie zabezpieczenia pieniądza papierowego może wyglądać nieco inaczej, gdy występuje obieg biletów skarbowych, emitowanych nie przez banki, lecz przez skarb państwa. Bilety skarbowe często uzyskują moc prawnego środka płatniczego (moc zwalniania od wszelkich zobowiązań), a państwo często zabezpiecza formalnie ew. pretensje ich posiadaczy całym swym majątkiem. Takiego zabezpieczenia nie zyskuje zazwyczaj moneta zdawkowa (bilon), również emitowana przez skarb państwa. Wartość kruszcu w monecie zdawkowej (jeżeli w ogóle może być brana pod uwagę) jest z reguły niższa od wartości nominalnej tej monety, ale skarb nie zabezpiecza pretensji posiadaczy bilonu w żaden sposób. Ograniczenie to jest przyczyną, dla której bilon ma również ograniczoną moc zwalniania od zobowiązań: powyżej pewnej kwoty wierzyciel może żądać zapłaty w biletach bankowych. Oczywiście zastrzeżenie to nie ma wielkiego znaczenia w warunkach, gdy bilety bankowe nie są wymienialne na kruszec. Tym niemniej państwo z emisji monety zdawkowej osiąga często znaczne dochody, a ilość bilonu w cyrkulacji wzrasta wtedy znacznie ponad realne potrzeby obrotu. Wymienialność pieniądza krajowego na waluty obce była rozmaicie regulowana w poszczególnych krajach kapitalistycznych w różnych okresach. W zasadzie może istnieć albo system całkowitej wymienialności i swobodnego wywozu pieniądza, albo system różnorodnych ograniczeń. Ograniczenia w zakupie walut obcych i dewiz łączą się z zakazem lub ograniczeniem wywozu i przekazywania waluty krajowej za granicę.

Pieniądz neutralny

Pieniądz neutralny, pieniądz traktowany jako obojętny element gospodarki, nie mający wpływu na przebieg procesów ekonomicznych. „Taki sposób zamiany, w którym towar pewien zamienia się na pieniądze, a pieniądze znowu zamieniają się na towary, w niczym nie zmieni istotnego charakteru transakcji (…) W gospodarce społecznej złoto i srebro (…) zajmują najpodrzędniejsze miejsce” . Tak najczęściej ujmowała pieniądz do czasów J. M. Keynesa tradycyjna burżuazyjna teoria ekonomiczna. Uważała ona, że forma pieniężna stanowi jedynie powłokę realnych procesów ekonomicznych; ponieważ zdjęcie tej powłoki w niczym nie zmienia przebiegu tych procesów, można od niej abstrahować w analizie teoretycznej. Przeciwstawne traktowanie pieniądza przypisuje mu rolę kapitałotwórczą. „Zwiększenie ilości pieniądza (…) zwiększa bogactwo narodowe, uwalnia kraj od pewnej ilości biednych czy bezrobotnych — proporcjonalnie do wzrostu ilości pieniądza” (J. Law). Miejsce pieniądza w gospodarce jest, ogólnie mówiąc, wyznaczone przez wzajemny stosunek zachodzący pomiędzy obsługiwaną przez niego wymianą a produkcją, podziałem a konsumpcją. Pieniądz nie jest środkiem konsumpcji ani nie bierze bezpośredniego udziału w procesie produkcji. Nie może zastąpić brakujących środków konsumpcji, środków produkcji i siły roboczej, nie może stworzyć nie istniejących realnych elementów procesu produkcji. Pieniądz wpływa jednak na przebieg procesów ekonomicznych. Popyt pieniężny oddziałuje bezpośrednio na ceny i pośrednio na wartość towarów, modyfikując proporcje wymienne (cena, wartość). Nadmiar pieniądza w obiegu <-» inflacja) zmienia strukturę cen i podział produktu społecznego pomiędzy różne warstwy i klasy społeczne. Struktura cen (które są pieniężnym wyrażeniem wartości) wpływa na podział produktu społecznego między konsumpcję a akumulację. Jeśli płace pozostają w tyle za inflacyjnym wzrostem cen, -* koszty produkcji rosną wolniej niż ceny, powiększa się zysk i mogą wzrosnąć inwestycje. Spadek siły nabywczej pieniądza zniechęca do przechowywania go i pobudza popyt na towary. Wzrost ilości pieniądza może w określonych warunkach wywołać spadek stopy procentowej i zachęcić przedsiębiorców do inwestowania. Pieniądz rozrywa dawny akt bezpośredniej wymiany towarów na akt sprzedaży i kupna. Po sprzedaży nie musi następować kupno, sprzedawca towaru może pieniądze odłożyć i pozbawić innych producentów możliwości zbytu ich towarów. Wraz z pieniądzem pojawia się więc formalna możliwość ekonomicznych kryzysów nadprodukcji. Z drugiej strony pieniądz może przyczynić się do połączenia i uruchomienia rzeczowych elementów sił wytwórczych z siłą roboczą, o ile istnieją one w gospodarce w odpowiednich proporcjach pozostając w stanie bezczynnym. Słowem — pieniądz nie jest neutralnym elementem gospodarki. Możliwość oddziaływania za jego pośrednictwem na przebieg procesów gospodarczych występuje głównie w systemie pieniądza papierowego.

Pieniądza teoria nominalistyczna

Pieniądza teoria nominalistyczna, teoria wg której pieniądz Jest tylko nazwą (łac. nomen) abstrakcyjnej jednostki rachunkowej, ustalonej przez zwyczaj lub ustawę: „Pieniądz jest produktem prawa” (G. Knapp). Neguje towarowy charakter pieniądza i znaczenie jego wartości wewnętrznej. Pieniądz kruszcowy (waluta złota) traktuje jako przeżytek niedojrzałych stadiów rozwoju, za najdoskonalszą formę pieniądza, w pełni odpowiadającą jego istocie, poczytuje pieniądz papierowy. „Pieniądz bierze swą wartość nie od złota, to złoto bierze wartość od pieniądza, to znaczy od aktów ustawowych o istocie pieniądza […] Pieczęć tworzy pieniądz, nie zaś materiał, na którym się ją stawia” (F. Bendixen). T.n.p. powstała na przełomie feudalizmu i kapitalizmu. Rozwijała się jako skrajne przeciwstawienie teorii kruszcowej, wg której pieniądzem są z natury swojej kruszce szlachetne i tylko one mogą nim być, natomiast pieniądz papierowy jest takim samym nonsensem, jak np. papierowy Chleb. W czasach współczesnych t.n.p. znalazła rozwinięcie w „państwowej teorii pieniądza” niemieckiego teoretyka G. Knappa, której kontynuatorem był austriacki ekonomista F. Bendixen. T.n.p. jednostronnie traktuje rzeczywistą historię i istotę pieniądza. Pewne zjawisko związane z niektórymi tylko jego funkcjami absolutyzuje i odnosi do pieniądza w ogóle, a czysto technicznym i organizacyjnym kwestiom obiegu pieniężnego, rzeczywiście ustalanym przez władze pieniężne, przypisuje wyolbrzymione znaczenie ekonomiczne. Pieniądz w postaci towarowej może być zastąpiony przez znak pieniężny, ale nie we wszystkich funkcjach, tylko na terytorium danej władzy pieniężnej i tylko w okresie jej panowania. Państwo proklamując parytet złoty dokonuje jedynie technicznego wyboru skali, w której wyrażają się wszystkie ceny; nie od tego aktu zależy jednak wartość jednostki pieniężnej i jej siła nabywcza. Proklamowana przez państwo w oficjalnych parytetach pieniądza papierowego -> cena złota nie obowiązuje na rynku prywatnym. Również ustalanie przez państwo w czasie reform walutowych ilościowego stosunku prawnego pieniędzy starych i nowych, obowiązującego przy spłacie dotychczasowych długów, nie może oznaczać, że państwo ma moc określania wartości pieniądza, jej rzeczywista aktualna wysokość kształtuje się bowiem niezależnie od tego stosunku. Wreszcie możliwość emitowania przez państwo dowolnej ilości znaków pieniężnych nie jest równoznaczna z możliwością nadawania im określonej wartości. „Państwo może wrzucić do cyrkulacji dowolną ilość kartek papierowych o dowolnych nazwach monetarnych, ale na tym kończy się jego kontrola. Znak wartości zagarnięty przez cyrkulację dostaje się pod panowanie jej immanentnych praw” (K. Marks). Twierdzenie o tym, że państwo kształtuje siłę nabywczą pieniądza, może mieć jakiś sens jedynie w odniesieniu do państwa socjalistycznego, ustalającego ceny towarów rynkowych, ale i jego moc jest w tym względzie ograniczona.